Oral History guidance

Canllawiau Hanes Llafar

Canllawiau Hanes Llafar

Hanesion llafar yw cofnodi ac archifo atgofion, teimladau ac agweddau pobl.

Cyflwyniad

Mae hanes llafar yn cofnodi ac archifo atgofion, teimladau ac agweddau pobl. Mae'n casglu profiadau a safbwyntiau pobl sy'n llywio'r ffordd y maent yn gwneud synnwyr o'u bywydau. Yn y ddogfen hon rydym yn darparu canllawiau ynglŷn â chynllunio a rhedeg prosiect hanes llafar.

Mae hanes llafar yn dystiolaeth uniongyrchol o’r gorffennol. Mae angen ei gofnodi a'i archifo yn unol â safonau proffesiynol. Dim ond wedyn y gallwn ni fod yn siŵr bod recordiadau yn cael eu cadw ac yn cael eu gwneud yn hygyrch ar gyfer cenedlaethau’r presennol a'r dyfodol.

Mae hefyd yn bwysig defnyddio'r tystiolaethau hyn. Gall hanesion llafar gael eu rhannu fel adnoddau yn eu rhinwedd eu hunain, neu fel rhan o'r ffordd rydym yn esbonio casgliad mewn amgueddfa, adeilad neu le hanesyddol.

Dylai cyfweliadau hanes llafar fod yn gofnodion sylweddol o'r gorffennol. Os yw eich prosiect yn canolbwyntio ar atgofion, sgyrsiau byr heb eu strwythuro, cyfweliadau neu farn y bobl ni fydd y canllawiau hyn yn ddefnyddiol i chi. Er bod y gweithgareddau hyn yn gallu bod yn ddefnyddiol o ran ymgysylltu pobl â threftadaeth, nid ydym yn eu hystyried fel hanes llafar.

Rôl hanes llafar

Oni bai ein bod yn casglu a chadw atgofion pobl gallant fynd ar goll. Gall disgrifiadau ar lafar wneud fel a ganlyn:

  • llenwi bylchau mewn tystiolaeth hanesyddol a diogelu hanes sydd mewn perygl
  • cyflwyno safbwyntiau newydd a herio ein barn o'r gorffennol
  • rhoi llais i'r bobl hynny sydd wedi eu heithrio o'r cofnodion hanesyddol traddodiadol
  • dogfennu traddodiadau a straeon a etifeddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth
  • cofnodi diwylliant newidiol a pharhaol lle neu gymuned, neu newidiadau mewn arferion beunyddiol
  • cyfrannu at gynnal arferion, tafodieithoedd a ffyrdd o siarad

Mae gan bawb, beth bynnag fo'u cefndir, stori unigryw i'w hadrodd. Mae hanes llafar yn caniatáu i bobl na fyddai eu lleisiau efallai'n cael eu clywed fel arall i rannu eu profiadau. Mae'r weithred o ailadrodd digwyddiadau bywyd yn gallu helpu pobl i ddeall eu bywydau ac yn aml yn cyfrannu at ymdeimlad o les a hunaniaeth ar gyfer unigolion a chymunedau. Ar eu mwyaf pwerus, gall hanesion llafar egluro, cyfoethogi dealltwriaeth ac annog empathi ag eraill.

“Gwnaeth y prosiect roi ymdeimlad o berthyn i mi. Anghofiais fy mod yn ffoadur. Roeddwn yn ddinesydd gweithredol a gwnaeth adrodd fy stori fy helpu i oresgyn y tristwch y tu mewn i mi. Roeddwn i'n credu y gallwn i helpu eraill i symud ymlaen." Marie Lyse Numuhoza o Rwanda, World in the East End, V&A Museum of Childhood

O dro i dro mae tystiolaethau pobl yn gwrthddweud ei gilydd. Gall atgofion fod yn ddetholiadol a gall cyfweliadau gasglu safbwyntiau gwahanol, yn aml wedi'u dylanwadu gan ffactorau eraill megis oedran, rhywedd, statws cymdeithasol a chefndir diwylliannol. Yn debyg i unrhyw ffynhonnell hanesyddol, mae hanesion llafar yn agored i ddadlau, dadansoddi a dehongli. Dyna sy'n gwneud hanes llafar yn heriol ac yn gyffrous ac yr un mor werthfawr â data hanesyddol arall.

Ein canlyniadau

Gall cofnodi, archifo a defnyddio hanesion llafar eich helpu i gyflawni ein canlyniad: Bydd treftadaeth yn cael ei hadnabod a’i hesbonio’n well.

Er enghraifft, gallai tystiolaethau newydd, megis tystiolaeth y bobl hynny a wnaeth dyfu i fyny mewn gofal, gael ei 'hadnabod' drwy gyfweliadau o ansawdd uchel a gafodd eu gwneud yn hygyrch i'r cyhoedd. Gallai hanesion llafar sy'n bodoli eisoes, er enghraifft gan ymfudwyr Eidalaidd sy'n byw yng Nghymru, gael eu 'hesbonio'n well' drwy arddangosfa ar-lein a gweithdai cymunedol newydd.

Gallai prosiect hanes llafar hefyd eich helpu i gyflawni canlyniadau eraill yn ein fframwaith cyllido:

  • Bydd amrywiaeth ehangach o bobl yn cymryd rhan mewn treftadaeth
  • Bydd pobl wedi datblygu sgiliau
  • Bydd pobl wedi dysgu am dreftadaeth

Cwmpas eich prosiect

Gall hanes llafar ymwneud ag amrediad enfawr o themâu. Er enghraifft, mae cyfweliadau wedi cofnodi newidiadau mewn diwydiant, arwyddocâd lleoedd poblogaidd a hanes cymunedau

"Byddem yn mynd i hela cnau ddiwedd mis Awst a mis Medi, byddem yn ysgwyd y coed a byddai'r cnau yn syrthio fel plu eira. Cnau collen, brown hardd, hyfryd” Ted Bowness, Audiotrail, High Fell: Stori Tirwedd Cumbria, Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Cumbria

"Nid oeddem yn cael yr un faint o arian ag yr oedd y bobl wynion yn ei gael ... chwe phunt, deg swllt yr wythnos, dyna oedd fy nghyflog ... roedd y glowyr gwynion, neu'r gweithwyr cynnal a chadw gwynion, yn cael mwy". Y Parch Kenneth Bailey (cyn- löwr), Digging Deep, Coalminers of African Caribbean Heritage

"Roedd gorymdeithiau balchder wir yn dechrau cael eu sefydlu yn yr 80au, felly feddylion ni beth am gael stondin i'r grŵp Iddewig hoyw, 'Bagel a chaws hufen'? Bydden ni bob amser yn gwerthu allan ... a gwnaeth rhai pobl ymuno â'r grŵp ar sail hynny." Russell Vandyck, Rainbow Jews

 

Mae hanesion llafar hefyd wedi herio stereoteipiau ac wedi archwilio testunau sensitif. Er enghraifft, gwnaeth y prosiect Scope Speaking for Ourselves, gofnodi profiadau pobl gyda pharlys yr ymennydd, gan gynnwys rhagfarn.

Beth yw eich thema?

Bydd angen i chi benderfynu ar thema ar gyfer eich prosiect: pa un a yw'n ymwneud â chymuned, lle, digwyddiad, gweithgaredd, mater neu bwnc penodol arall. Efallai y byddwch yn dymuno rhannu hyn yn destunau. Er enghraifft, gallai hanes cymdogaeth gwmpasu cartrefi pobl, bywyd teuluol, lle maent yn gweithio, siopa a threulio eu hamser hamdden, ond peidiwch â bod yn rhy gyfarwyddol gan y gallai pynciau ddod i'r amlwg nad ydych yn eu disgwyl.

A oes angen neu alw am eich prosiect?

Casglwch dystiolaeth o ddiddordeb yn eich testun dewisol drwy ymgynghori â sefydliadau, cymunedau ac unigolion allweddol. Gwiriwch gyda rhwydweithwyr rhanbarthol y Gymdeithas Hanes Llafar, adran hanes llafar y Llyfrgell Brydeinig os yw'n brosiect cenedlaethol, neu eich archifdy lleol i weld a yw eich testun dewisol yn dyblygu prosiectau eraill ac os felly, sut y gallai gael ei addasu i wella casgliadau presennol.

Rhannu hanesion llafar

Mae hanesion llafar wedi cael eu rhannu drwy amrediad o allbynnau, er enghraifft, arddangosfeydd, gosodiadau celf, perfformiadau theatraidd neu gerddorol, deunyddiau addysgol, ffilmiau ac apiau teithiau cerdded. Gallant roi cyfle arall i bobl ddehongli adeiladau a thirweddau. Ystyriwch sut y byddwch yn defnyddio eich straeon ac ymgysylltu â chynulleidfa ehangach gyda'r deunydd.

Er enghraifft:

  • Cafodd atgofion o'r Ysbyty Coffa Heddwch eu rhannu drwy de parti, arddangosfa mewn amgueddfa ac arddangosfa barhaol yn yr hosbis.
  • Gwnaeth Grŵp Gweithredu Gwragedd y Glowyr yng Ngogledd Swydd Stafford drawsffurfio cyfweliadau yn ddeunydd amrywiol, gan gynnwys darn theatrig a elwir yn ‘Digging in’. Gwnaeth hyn deithio o amgylch ysgolion, gyda phlant yn dysgu caneuon y glowyr ac yn gwneud baneri gorymdeithio.
  • Ar gyfer Punk Snow, gwnaeth pobl ifanc ffilmio hanes ffotograffig a llafar pynciaid yn Lerpwl yn y 1970au.

Nid oes yn rhaid i brosiectau hanes llafar bob amser fod yn casglu hanes llafar sy’n newydd. Rydym hefyd yn croesawu ceisiadau sy'n ymwneud â hanesion llafar sydd eisoes ar gael yn ein harchifau. Mae Cyfeiriadur Sain y DU, a gefnogir gan CDL, yn rhestru nifer o'r casgliadau hyn.

Cynllunio eich prosiect hanes llafar

Amser

Mae ein derbynwyr grant yn aml yn tanamcangyfrif yr amser sydd ei angen er mwyn rhedeg prosiect hanes llafar yn effeithiol. Byddwch yn ymwybodol ei bod yn cymryd amser i feithrin perthnasau gyda phartneriaid, gwirfoddolwyr a chyfranogwyr posibl ac y gall y broses o ddogfennu eich cyfweliadau gymryd amser hefyd.

Dylech gynllunio camau gwahanol i'ch prosiect. Gallai recriwtio a hyfforddi gwirfoddolwyr fod yn gam cyntaf. Dylech ganiatáu amser digonol i nodi a recriwtio cyfweleion, yn enwedig os ydych chi'n cyfweld pobl nad ydynt yn gyfarwydd â'ch sefydliad, neu'n ymdrin â thestun sensitif.

Dylech fod yn benodol yn eich cais ynglŷn â nifer y cyfweliadau y byddwch yn eu recordio, pa mor hir y byddant yn para, faint fydd yn cael eu crynhoi a/neu eu trawsgrifio a'u harchifo i gasgliad.

Gellir disgwyl i gyfwelydd llawn amser profiadol gwblhau cyfweliadau gyda rhwng 30 a 50 o bobl mewn blwyddyn (150 – 250 o oriau). Gallai straeon bywyd cyfan hirach gymryd fwy o oriau dros sawl diwrnod neu wythnos i'w cwblhau. Os ydych chi'n hyfforddi gwirfoddolwyr i gasglu cyfweliadau, byddwch yn realistig o ran faint maent yn debygol o gyflawni.

Ar gyfartaledd mae'n cymryd dwy awr i grynhoi cyfweliad un awr (cymhareb 2:1). Mae trawsgrifiadau gair am air yn cymryd hirach (cymhareb 6:1). Bydd angen i chi ddyrannu digon o amser i wneud hyn. Efallai y byddwch hefyd angen cyflogi trawsgrifiwr cymwys.

I grynhoi, yn ogystal â'r amser ar gyfer y cyfweliad, dylech hefyd gynllunio ar gyfer:

  • hyfforddiant, paratoi ac ymchwil
  • meithrin a chynnal perthnasau gyda chyfweleion a/neu wirfoddolwyr
  • teithio i gyfweliadau
  • canslo a gohirio
  • uwchlwytho a gwneud copïau wrth gefn o'r cyfweliadau a recordiwyd
  • dogfennu pob cyfweliad (gyda chrynodeb ysgrifenedig)
  • trawsgrifio neu gyfieithu cyfweliadau os oes angen
  • cael Cytundebau Recordio ar gyfer cyfweleion
  • dewis a golygu darnau o'r cyfweliadau a datblygu allbynnau

Staffio

Efallai y byddwch angen staff newydd, gwirfoddolwyr neu weithwyr llawrydd neu gyfuniad o'r rhain i gyflawni eich prosiect. Mae prosiectau hanes llafar yn galw am amrediad o sgiliau a gallai fod angen staff ar gyfer amrediad o rolau, er enghraifft:

  • Rheolwr prosiect
  • Hanesydd llafar neu hyfforddwr hanes llafar
  • Cyfwelwyr/gweithwyr maes
  • Cyfieithwyr
  • Trawsgrifwyr
  • Archifydd
  • Rheolwr data
  • Gweithiwr/addysgwr/artist allgymorth i redeg sesiynau gweithdai
  • Gwerthusydd
  • Dylunydd gwe

Cyfarpar

Penderfynwch yn gyntaf pa un a fyddwch yn recordio ar fformat clywedol neu fideo. Mae gan bob un ei rinwedd. Yn gyffredinol, mae cyfweliadau clywedol un i un yn annog awyrgylch cyfrinachol ac ymlaciedig i bobl siarad yn agored. Gallai'r allbynnau rydych eisiau eu creu hefyd ddylanwadu ar eich fformat, er enghraifft, bydd arddangosfeydd clywedol-gweledol neu ffilmiau YouTube yn gofyn am gyfweliadau fideo. Mae hefyd yn bosibl cyfuno cyfweliadau clywedol hirach gyda recordiadau fideo dilynol dewisol byrrach, yn arbennig pan fo rhywbeth sy'n ddiddorol yn weledol i'w ddogfennu, megis lle neu ddarn o gyfarpar.

Ar gyfer y ddau fformat, bydd angen offer a meddalwedd cyfrifiadurol arnoch i gael mynediad at y recordiadau a'u hailenwi, gwneud copi wrth gefn a'u dogfennu. Gofynnwch am gyngor cyfredol ar yr offer mwyaf addas, a byddwch yn gyfarwydd â'r opsiynau technegol a chael dyfynbrisiau ar gyfer y costau. Mae angen cymryd gofal wrth storio recordiadau fel ffeiliau electronig cyn iddynt gael eu trosglwyddo yn gofnodion cyhoeddus.

Gellir dod o hyd i'r cyngor diweddaraf ar gyfarpar ar wefan y Gymdeithas Hanes Llafar.

Allbynnau prosiect

Ystyriwch sut yr hoffech gynnwys y cyhoedd yn eich prosiect hanes llafar e.e. digwyddiadau, cyhoeddiadau, perfformiadau, adnoddau dysgu neu wefan, a chynlluniwch yr adnoddau y bydd eu hangen arnoch.

Partneriaid

Ystyriwch y partneriaethau y byddwch eu hangen. Gall gweithio gyda sefydliadau cymunedol, colegau neu grwpiau ieuenctid eich helpu i gyrraedd pobl wahanol, recriwtio gwirfoddolwyr a chyfweleion a chasglu straeon newydd.

Bydd partneriaethau gydag amgueddfa, llyfrgell neu archif leol yn helpu i sicrhau bod hanesion llafar yn cael eu dogfennu a'u harchifo yn unol â safonau proffesiynol, eu cadw yn unol â deddfwriaeth diogelu data a’u bod yn hygyrch yn yr hirdymor. Ystyriwch ble i gadw hanesion llafar a deunyddiau eraill, a chysylltwch â phartneriaid posibl fel rhan o'ch gwaith cynllunio - bydd angen iddynt gytuno i dderbyn eich recordiadau a gallai fod costau cysylltiedig.

Efallai y byddwch hefyd angen datblygu partneriaethau er mwyn rhannu'r hanesion llafar. Er enghraifft, gweithiwch gyda sefydliadau cynnal os ydych chi eisiau cynnal arddangosfa, neu gydag athrawon os ydych chi'n bwriadu llunio adnoddau ar gyfer ysgolion.

Gwerthuso

Mae angen gwerthuso eich prosiect o'r cychwyn cyntaf. Gall adborth parhaus oddi wrth staff, gwirfoddolwyr a chyfranogwyr a phartneriaid eich helpu i gyflawni eich targedau a chanlyniadau, a sicrhau ansawdd drwy gydol y gwaith o gyflawni'r prosiect. Dylai eich gwerthusiad ganolbwyntio ar beth sydd wedi newid o ganlyniad i'ch prosiect – pa dreftadaeth a gafodd ei hachub, pa sgiliau mae pobl wedi eu dysgu, yr hyn y gwnaeth pobl ei ddweud wrthych ynglŷn â sut y gwnaethant ymateb i newid.

Cyfwelwyr a staff a gwirfoddolwyr eraill

Mae ansawdd y cyfweliad yn dibynnu'n helaeth ar sgiliau’r cyfwelydd, ond mewn rhai achosion dylech ystyried rhywedd neu gefndir diwylliannol y rhai sy'n cael eu cyfweld. Nid yw pobl bob amser yn fwy agored ac ymlaciedig gyda chyfwelydd o'r un cefndir ond weithiau mae cefndir a dealltwriaeth a rennir yn gallu helpu. Ar rai materion sensitif, er enghraifft, gyda rhai testunau sy'n gysylltiedig ag iechyd, efallai y bydd angen i chi baru rhywedd y cyfwelydd a'r cyfwelai.

Efallai y bydd angen dehonglwyr neu gyfieithwyr arnoch hefyd. Gellid dadlau dros ac yn erbyn defnyddio aelodau o'r teulu neu'r gymuned neu weithwyr proffesiynol ar gyfer y rôl hon. Dylech ymgynghori â gweithwyr proffesiynol profiadol, cynrychiolwyr cymunedol neu'r cyfweleion eu hunain os ydych chi'n ansicr beth i'w wneud a dylech neilltuo arian yn unol â hynny.

Os ydych chi'n gweithio gyda gwirfoddolwyr, efallai y byddai'n ddefnyddiol recriwtio pobl gyda gwybodaeth am iaith arbennig, cymuned leol neu bwnc penodol. Ystyriwch y goblygiadau os ydych yn bwriadu gofyn i wirfoddolwyr fod yn gyfwelwyr; dylech sicrhau eu bod yn cael eu hyfforddi'n briodol fel bod y cyfweliadau o ansawdd uchel. Er enghraifft, efallai na fyddai'n briodol i wirfoddolwyr dibrofiad gyfweld â phobl sydd wedi goroesi trawma neu'n ddioddefwyr camdriniaeth. Beth bynnag y bo'r prosiect, dylech gyflogi pobl gydag arbenigedd profedig mewn hanes llafar i weithio ochr yn ochr â gwirfoddolwyr i sicrhau bod y cyfweleion yn cael eu trin yn sensitif ac yn briodol a bod y recordiadau o ansawdd uchel.

Hyfforddiant a mentora

Mae angen asesu sgiliau staff a gwirfoddolwyr pan fyddant yn ymuno â'ch prosiect a bydd angen teilwra rhaglen hyfforddiant yn unol â'u hanghenion. Mae lleiafswm o dri i bum diwrnod o hyfforddiant/mentora yn ystod eich prosiect yn cael ei argymell, yn arbennig os nad oes gennych brofiad o recordio hanesion llafar. Mae'r Gymdeithas Hanes Llafar a'r Llyfrgell Brydeinig yn cynnal amrediad o gyrsiau ac mae eraill ar gael hefyd. Efallai y bydd angen hyfforddiant a mentora arbenigol arall. Gallai hyn gynnwys hyfforddiant i weithio gyda phobl sy'n agored i niwed, os yw'r prosiect yn cynnwys plant, oedolion sy'n agored i niwed neu'n amlieithog. Meddyliwch am unrhyw sgiliau, hyfforddiant a chymorth parhaus arall y gallai fod ei angen ar y gwirfoddolwyr.

Gall ein timau rhanbarthol a chenedlaethol eich cysylltu â phrosiectau hanes llafar eraill ac mae gan y Gymdeithas Hanes Llafar gynrychiolwyr ar draws y DU.

Peryglon ymarferol a diogelu

Yn unol â'ch cyfrifoldeb statudol, mae'n rhaid i chi nodi ac asesu unrhyw risgiau posibl mewn perthynas â diogelwch personol y cyfwelwyr a'r cyfweleion, yn enwedig os ydynt yn agored i niwed. Gwnewch yn siŵr bod gennych y prosesau diogelu ar waith. Am gyngor a darparwyr hyfforddiant edrychwch ar wefan y Cyngor Cenedlaethol Mudiadau Gwirfoddol. Dylech gynnwys yr ysgol, coleg neu weithwyr ieuenctid mor gynnar â phosibl, os ydych chi'n gweithio gyda myfyrwyr neu bobl ifanc. Dylech ymgynghori â sefydliadau anabledd lleol os ydych chi'n bwriadu cynnwys pobl anabl fel cyfwelwyr neu gyfweleion. Gallai fod angen i chi hefyd neilltuo arian ar gyfer cyfarpar arbenigol.

Eich cyfrifoldebau – cytundebau recordio a Creative Commons

Cytundebau recordio pwysig

Mae angen i ddwy ddogfen gael eu llofnodi gan yr holl gyfweleion. Bydd y rhain yn eich helpu i reoli'r berthynas gyda’r cyfwelai a'ch helpu i gydymffurfio â deddfwriaeth diogelu data. Dylai'r holl gyfweleion ddeall yn llawn yr hyn sydd ynghlwm wrth y cyfweliad: y gallant dynnu yn ôl ar unrhyw adeg cyn i'r cyfweliad gan ei archifo; gallant gadw neu drosglwyddo hawlfraint; a bydd eu cytundeb yn cael ei geisio ynglŷn â sut y bydd y deunydd yn cael ei ddefnyddio yn y tymor hwy. Mae'r Llyfrgell Brydeinig yn darparu enghreifftiau o'r dogfennau maent yn eu defnyddio y gallwch eu haddasu ar gyfer eich prosiect.

Byddwch chi angen Cytundeb Cyfranogiad Cyfweliad, y mae cyfwelai yn ei lofnodi cyn i'r cyfweliad ddechrau. Gall hyn gael ei gyfuno â thaflen wybodaeth i esbonio eich prosiect i gyfweleion. Mae angen i chi gofnodi cytundeb pob unigolyn i gymryd rhan mewn cyfweliad, ac esbonio sut y byddwch yn storio, defnyddio a darparu mynediad i'w data personol, yn ystod y prosiect a phan fo'r recordiadau yn cael eu harchifo ac y ceir mynediad atynt yn y dyfodol.

Ar ôl i'r cyfweliad gael ei gwblhau mae cyfwelai yn llofnodi Cytundeb Recordio Cyfweliad, sy'n penderfynu sut y dylai ei gyfweliad gael ei archifo, ei wneud ar gael i'r cyhoedd ac o bosibl gael ei ddefnyddio i greu cyhoeddiadau, arddangosfeydd, adnoddau dysgu ac allbynnau eraill. Mewn prosiect CDL, dylai Creative Commons hefyd gael ei gwmpasu yn y Cytundeb Recordio Cyfweliad. Dylid dangos y Cytundeb Recordio Cyfweliad i gyfranogwyr cyn y cyfweliad ond dylid ei lofnodi ar ôl i'r cyfweliad ddigwydd. Mewn rhai enghreifftiau, gyda deunydd sensitif, gallai pobl fod eisiau i'r holl gyfweliad neu ran/rannau o'r cyfweliad aros yn gyfrinachol ('golygiad') neu ei ryddhau ar ôl cyfnod penodol o amser yn unig ('o dan embargo'). Dylai'r ceisiadau hyn gael eu gwneud yn glir ar y ffurflen y mae'r cyfwelai yn ei llofnodi a'i harchifo ochr yn ochr â'r recordiad er mwyn cyfeirio atynt yn y dyfodol.

Mae'r ffurflen sampl gan y Llyfrgell Brydeinig yn cynnwys yr opsiwn i'r cyfwelai drosglwyddo ei hawlfraint ar lafar i'r Llyfrgell. Mae cyhoeddi ac ailddefnyddio eu deunydd yn y dyfodol yn symlach os yw'r rheolwyr prosiect neu gyfwelwyr yn ceisio trosglwyddo ('aseinio') hawlfraint o'r cyfwelai i'r prosiect neu'r lle mae'n cael ei gadw. Yn ymarferol, pan fo perthnasau da wedi cael eu sefydlu a'u cynnal, mae'r rhan fwyaf o bobl yn gyfforddus i aseinio hawlfraint gan wybod y bydd eu profiadau yn helpu i feithrin dealltwriaeth y cyhoedd ynglŷn â'r gorffennol.

Bydd amgueddfa archifau cyhoeddus neu sefydliad tebyg hefyd yn ei gweld yn symlach cydymffurfio â deddfwriaeth diogelu data. Mae'r Gymdeithas Hanes Llafar yn darparu canllawiau defnyddiol ar y gyfraith a'ch cyfrifoldebau. Yn gryno, mae'n rhaid i bob enghraifft o brosesu data personol neu sensitif, megis recordiadau a dogfennau hanes llafar gael eu cyfiawnhau gyda 'sail gyfreithiol ar gyfer prosesu'. Mae 'archifo er budd cyhoeddus' yn un sail gyfreithiol o'r fath ac mae'r Gymdeithas Hanes Llafar yn argymell eich bod yn ei ddefnyddio yn eich dogfennau. Mae unrhyw sefydliad neu unigolyn sy'n archifo data personol 'at ddibenion gwerth cyhoeddus y tu hwnt i ddiddordebau uniongyrchol y sefydliad ei hun' yn 'archifo er budd y cyhoedd'.

Mae'r Gymdeithas Hanes Llafar wedi cyhoeddi canllawiau moesegol ac mae Gwasanaeth Data'r DU yn darparu cyngor ar gynnwys plant a phobl sydd ag anawsterau dysgu.

Creative Commons

Dylai allbynnau digidol a ariennir gan y Loteri Genedlaethol fod ar gael i'r cyhoedd at ddibenion anfasnachol. Mae hyn yn cynnwys recordiadau hanes llafar ac adnoddau dysgu digidol cysylltiedig, ac eithrio lle y caiff caniatâd ei wrthod. Mae Creative Commons yn darparu cyfres o drwyddedau safonol sy'n nodi mewn termau syml beth y mae hawl gan aelodau o'r cyhoedd ei wneud â deunydd o'r fath pan gaiff ei gyhoeddi neu pan fydd ar gael i’r cyhoedd.

Mae angen i gyfweleion ddeall a chytuno â'r ffyrdd gwahanol y gallai eu tystiolaeth gael ei defnyddio o dan gytundebau trwydded Creative Commons. Rydym yn argymell eich bod yn cynnwys datganiad ar drwyddedu yn y Cytundeb Recordio Cyfweliad.

Ar gyfer dyfyniadau digidol sydd wedi cael eu curadu neu eu dethol gan eich tîm prosiect ar y cyd â chyfweleion, er enghraifft casgliad o ddyfyniadau i'w rhannu ar y we, ar ap neu daith sain, mae ein Telerau Grant yn ei gwneud yn ofynnol i chi ddefnyddio'r drwydded Creative Commons 'Priodoliad Anfasnachol' (y cyfeirir ati fel CC BY-NC). Mae hyn yn golygu:

  • bod yn rhaid i’r holl waith o'r fath gael ei briodoli i'w greawdwr gwreiddiol (dylech chi, fel ein grantî, a'r cyfwelai nodi'r ffordd y rhoddir y gydnabyddiaeth honno);
  • ni all y deunydd gael ei ddefnyddio at ddibenion masnachol.

Yn yr achos hwn, gallech ddefnyddio geiriad ar y ffurf hon yn y Cytundeb Recordio Cyfweliad:

'Rwyf yn deall ac yn cytuno y bydd y dyfyniadau digidol o'm cyfweliad sydd wedi cael eu dewis i'w defnyddio [mewn adnoddau dysgu / arddangosfa / gwefan ac ati] ar gael i'r cyhoedd o dan drwydded 'Priodoliad Anfasnachol' Creative Commons (y cyfeirir ati fel CC BY-NC), y bydd y gwaith yn cael ei briodoli i mi ac ni ellir ei ddefnyddio at ddibenion masnachol.'

Er mwyn gwneud cyfweliadau cyfan ar gael, er enghraifft cyfres gyfan o recordiadau digidol cyflawn, gallwch ddefnyddio trwydded lai goddefol: ‘Priodoliad Anfasnachol Dim Deilliadau’ (CC BY-NC-ND). Byddai hyn yn helpu i sicrhau nad yw tystiolaethau pobl yn cael eu hailddefnyddio’n amhriodol, eu hailddehongli neu eu camddefnyddio gan eraill. Rhowch y canlynol yn y Cytundeb Recordio Cyfweliad:

'Rwyf yn deall, er mwyn helpu i atal unrhyw ailddefnydd neu gamddefnydd amhriodol, y bydd cyfweliadau digidol cyfan ar gael drwy drwydded Creative Commons ‘Priodoliad Anfasnachol Dim Deilliadau’ (y cyfeirir ati fel CC BY-NC-ND), y bydd y gwaith yn cael ei briodoli i mi ac ni ellir ei ddefnyddio at ddibenion masnachol na’i newid mewn unrhyw ffordd.'

Os yw'r cyfwelai’n dymuno aros yn anhysbys, dylech addasu'r trwyddedau CC i gael gwared ar y cymal 'Priodoliad'; byddant felly yn CC NC a CC NC-ND.

Dim ond deiliad yr hawlfraint sy'n gallu rhoi trwydded Creative Commons. Yn yr achosion anarferol hynny lle bydd cyfwelai yn dewis cadw'r hawlfraint bydd angen i chi adlewyrchu hynny yn y geiriad ar eich ffurflen. Bydd angen i chi eu gwneud yn ymwybodol o'n Telerau Grant a gofyn iddynt roi'r trwyddedau priodol fel yr uchod.

Dylai eich cais am grant ddangos eich bod yn deall ein gofynion yn gysylltiedig â Creative Commons a sut rydych chi'n bwriadu cydymffurfio. Byddwch yn gyfrifol am sicrhau bod yr holl waith papur cyfreithiol yn ei le fel bod y recordiadau ar gael i’r cyhoedd, wedi'u marcio gyda'r drwydded/trwyddedau Creative Commons perthnasol.

Dogfennu ac archifo eich recordiadau

Trefniadau archifo a chadw

Mae'n rhaid i recordiadau hanes llafar gael eu cofnodi, eu harchifo a'u gwneud yn hygyrch. Gallai archifdai, llyfrgelloedd, amgueddfeydd neu ganolfannau treftadaeth lleol fod mewn sefyllfa dda i wneud hyn neu i ddarparu cymorth proffesiynol os ydych chi'n dymuno cymryd yr holl gyfrifoldeb hwn neu ran o'r cyfrifoldeb hwn eich hun.

Cyn penderfynu ar le i archifo'r hanesion llafar, dylech sicrhau y byddant yn hygyrch. Er enghraifft, mae'n rhaid i’r safle ble rydych chi'n bwriadu cadw’r recordiadau fod yn hawdd ei gyrraedd, gyda mynediad llawn i'r adeilad a/neu drwy'r we (Gweler Canllawiau Hygyrchedd W3C). Efallai y bydd angen i chi hefyd feddwl am ganllawiau ar gyfer defnyddwyr amlieithog.

Dylai partneriaethau gydag archifdai, llyfrgelloedd, amgueddfeydd neu ganolfannau treftadaeth lleol fod ar waith o'r cychwyn cyntaf. Byddwch angen cytundeb ysgrifenedig (a elwir yn gytundeb cadw) gyda'r sefydliad sydd wedi cytuno i archifo eich recordiadau, yn ddelfrydol cyn gwneud eich cais. Cofiwch y gallwch gynnwys yn eich cyllideb unrhyw gostau sy'n deillio o archifo eich recordiadau. Trafodwch hyn â'ch partner archifo.

Os nad ydych yn gosod y recordiadau mewn archifdy, llyfrgell neu amgueddfa, bydd angen i chi ddangos dull amgen sy'n eu diogelu ar gyfer y dyfodol ac yn caniatáu mynediad i'r cyhoedd.

Byddwch yn glir ynglŷn â'r deunydd arall rydych chi'n ei gasglu, megis ffotograffau, dogfennau neu arteffactau, a sut y bydd y rhain yn cael eu harchifo a'u rhoi ar gael i'r cyhoedd. Efallai na fyddwch yn gallu gosod yr holl ddeunydd yn yr un cartref parhaol. Gall gwefannau gael eu harchifo gydag Archif Gwe’r Deyrnas Unedig.

Gwiriwch gyda phartneriaid archifo eu bod yn bodloni Safon Brydeinig  PD5454: 2012  cyhyd ag y bo'n bosibl: ‘Guide for the storage and exhibition of archival materials’. Mae safonau rhyngwladol hefyd ar gyfer archifo cofnodion clywedol-gweledol, y dylent fod yn ymwybodol ohonynt: ‘Guidelines on the Production and Preservation of Digital Audio Objects’ IASA-TC 04 (2009).

Gwneud copi wrth gefn o'ch recordiadau

Yn ystod y prosiect ei hun, cyn i chi archifo'r recordiadau, gwnewch yn siŵr eich bod wedi neilltuo digon o amser, adnoddau staff a'r offer cyfrifiadurol cywir, i wneud copi wrth gefn o'ch holl ffeiliau clywedol, fideo, delweddau a thestun i fwy nag un gyriant caled a/neu system gweinydd diogel. Gofynnwch i'ch partner archifo am gyngor.

Dogfennu’r cyfweliadau

Pan fyddwch wedi lawrlwytho, ailenwi, cadw a chopïo eich recordiad dylech ei grynhoi neu drawsgrifio ei gynnwys. Gan ddefnyddio'r system enwi ffeil rydych chi wedi'i mabwysiadu a dyddiad y cyfweliad, rhestrwch bob thema arwyddocaol wrth iddi ddigwydd, wedi'i chroesgyfeirio â'r marc trac â chod amser ar y recordiad digidol. Dylai manylion personol cyfwelai megis cyfeiriad, rhif ffôn, e-bost ac enw gael eu cadw ar wahân i'r recordiadau a chrynodebau, ond dylent gael eu croesgyfeirio'n glir yn unol â'ch polisi diogelu data.

Er mwyn llunio trawsgrifiad gair am air o'r recordiad gallwch naill ai gyflogi trawsgrifiwr proffesiynol neu ddefnyddio offer neu feddalwedd trawsgrifio arbennig megis www.nch.com.au/scribe y gellir ei rheoli drwy ‘hot keys’ neu bedal troed o bell neu www.startstop.com/home.asp.

Nid yw trawsgrifiadau llawn yn hanfodol ar gyfer archifo, cyhyd ag y bo crynodeb. Fodd bynnag, efallai y bydd angen i chi drawsgrifio dyfyniadau. Mae crynhoi cyfweliad, a thrawsgrifio rhannau yn cymryd llawer o amser. Mae dewis a golygu cyfweliadau, er enghraifft ar gyfer arddangosfa, gwefan neu draciau sain hefyd yn cymryd amser. Ar gyfer gwaith golygu araith sylfaenol gallwch lawrlwytho meddalwedd ffynhonnell agored am ddim megis www.audacity.sourceforge.net ond mae pecynnau meddalwedd golygu rhad a allai fod yn fwy addas ar gyfer eich anghenion, er enghraifft Elements 9.5 neu Sound Forge Audio Studio

Cyllideb

Sicrhewch fod eich cyllideb yn cwmpasu holl gostau'r prosiect. Bydd y rhain yn amrywio yn ôl nifer y staff cyflogedig a/neu wirfoddolwyr; faint o hyfforddiant, mentora ac ymchwil sydd ei angen; nifer y cyfweliadau a recordiwyd; y teithio angenrheidiol; pa un a oes angen cyfieithwyr neu drawsgrifwyr cyflogedig; nifer y cyfweliadau sy'n cael eu dogfennu; a'r allbynnau.

Mae'n debygol y bydd costau staff a gwirfoddolwyr yn cynnwys:

  • Hyfforddiant
  • Teithio – caniatewch isafswm o ddau ymweliad fesul cyfweliad a gynlluniwyd a pharatowch gynllun wrth gefn ar gyfer achosion o ganslo
  • Recriwtio
  • Cyflogau a ffioedd ar gyfer staff y prosiect, gan gynnwys ymgynghorwyr llawrydd.

Mae angen i chi gynnig cyflog neu ffi deg ar gyfer staff a gaiff eu talu. Holwch am gyngor lle bo angen. Mae cyfraddau isafswm cyflog a gytunwyd yn genedlaethol ar gyfer rhai gweithwyr proffesiynol, megis archifwyr a staff amgueddfa.

Gallai costau cyfarpar gynnwys y rhai canlynol:

  • Recordyddion cerdyn fflach cyflwr solet
  • Recordyddion fideo (DV) a thrybedd
  • Microffonau (e.e. microffonau llabed, dau fesul recordydd ynghyd â rhai sbâr)
  • Cofgardiau (SD) 4GB i 16GB
  • Bagiau cyfarpar
  • Gyriannau caled allanol lluosog ar gyfer copïau wrth gefn
  • Cyfrifiadur yn cynnwys meddalwedd i reoli uwchlwytho a throsglwyddo ffeiliau digidol
  • Argraffydd/sganiwr
  • Offer/meddalwedd trawsgrifio
  • Meddalwedd golygu
  • Camera digidol ar gyfer lluniau llonydd
  • Celfi y gellir eu storio a'u cloi

Efallai y byddwch yn dymuno cynnwys y costau y bydd y partneriaid yn mynd iddynt yn ogystal ag unrhyw gyfraniadau mewn nwyddau y gallant eu gwneud. Er enghraifft, gallai hyn gynnwys hyfforddi gwirfoddolwyr archif os nad ydynt yn gyfarwydd â thrin hanesion llafar yn ddigidol. Ystyriwch sut y byddwch yn recriwtio cyfweleion ac unrhyw gostau cysylltiedig, er enghraifft cyhoeddusrwydd, stondinau mewn digwyddiadau, teithio i gyfarfod â chysylltiadau newydd.

Bydd hefyd angen i chi neilltuo arian ar gyfer unrhyw allbynnau sydd gennych wedi'u cynllunio, megis arddangosfeydd, teithiau sain, cyhoeddiadau neu ddigwyddiadau.

Dylech ddyrannu cyfran o gostau'r prosiect i werthuso.

Rhagor o wybodaeth ac adnoddau

Cymdeithas Hanes Llafar

Ar gyfer cyngor cychwynnol, hyfforddiant, deunydd darllen defnyddiol, cysylltiadau lleol a rhanbarthol cynorthwyol: www.oralhistory.org.uk

Adran Hanes Llafar y Llyfrgell Brydeinig

Mae miloedd o recordiadau hanes llafar yn cael eu disgrifio ar www.bl.uk/oralhistory/collections, mae miloedd ar-lein ar http://sounds.bl.uk/Oral-history neu gellir gwrando arnynt yn y Llyfrgell Brydeinig.

Creative Commons

https://creativecommons.org/licenses/

Archif Gwe’r Deyrnas Unedig

www.webarchive.org.uk/ukwa/collection/65208410/page/1/source/collection

Hanes Llafar yn yr Oes Ddigidol

https://ohda.matrix.msu.edu/

Cyngor Ffilm a Fideo Prifysgolion Prydain

www.bufvc.ac.uk

Grŵp Hanes Llafar yr Alban

www.thesohg.org

Archif Bywyd yr Alban

https://www.nms.ac.uk/collections-research/research-facilities/scottish-life-archive/?item_id=

Adran Ffilm, Sain a Ffotograffiaeth, y Gymdeithas Archifau a Chofnodion

http://www.archives.org.uk/about/sections-interest-groups/film-sound-and-photography-group-fspg/news-and-events-sp-1795750410.html

Eich swyddfa cofnodion, archifdy, amgueddfa neu lyfrgell lleol:

www.local-history.co.uk

www.nationalarchives.gov.uk/archon/

Age Exchange

www.age-exchange.org.uk[PR1] [JR2]

 

Atodiad Maint
Download as PDF159.59 KB 159.59 KB