Conservation planning guidance

Canllaw Cynllunio Cadwraeth

Canllaw Cynllunio Cadwraeth

Mae cynllunio cadwraeth yn broses a fydd yn eich helpu i ofalu am eich treftadaeth y ffordd orau y gallwch.

Gwybodaeth am gynllunio cadwraeth

Mae cynllunio cadwraeth yn broses a fydd yn eich helpu i ofalu am eich treftadaeth yn y ffordd orau posibl. Os ydych yn bwriadu gwneud newidiadau i'ch treftadaeth, dylech ddechrau'r broses cynllunio cadwraeth cyn gynted â phosibl, gan y bydd yn eich helpu i wneud penderfyniadau pwysig ynglŷn â nodau a chwmpas eich prosiect. Mae hefyd yn bwysig bod y broses cynllunio cadwraeth yn cwmpasu holl safle'r dreftadaeth ac nid y rhan sy'n ffurfio ffocws eich prosiect posibl yn unig. Gall pob math o dreftadaeth - o adeiladau ac ystadau, i brosiectau sy'n cynnwys casgliadau, rhywogaethau biolegol a threftadaeth anghyffyrddadwy (megis atgofion a phrofiadau pobl neu draddodiadau diwylliannol) elwa ar ymgymryd â dull cynllunio cadwraeth.

Yn aml, y catalydd i ddechrau'r broses cynllunio cadwraeth yw sylweddoli bod angen newid o bosib. Yn yr achos hwn, mae dilyn y broses yn gallu helpu i sicrhau bod y wybodaeth gywir yn cael ei chasglu ar yr amser cywir a bod penderfyniadau priodol yn cael eu gwneud wrth i'r prosiect ddatblygu. Byddai cynnal ymchwiliad manwl wedi'i gynllunio'n dda ar y dechrau'n gallu helpu i sicrhau bod maint dyddodion archeolegol neu bresenoldeb rhywogaethau gwarchodedig ar safle yn cael eu deall yn llawn ymhell cyn i'r gwaith adeiladu ddechrau. Os ydych yn ymwybodol o'r problemau hyn yn y camau cynnar yna gall y prosiect gael ei gynllunio i'w haddasu nhw, ac o bosibl osgoi costau ychwanegol ac oedi.

Fodd bynnag, gellir dadlau ei bod yn well gwneud cynllun cadwraeth heb brosiect penodol mewn golwg. Bydd hyn yn sicrhau bod penderfyniadau’n cael eu gwneud yn wrthrychol heb duedd tuag at unrhyw ganlyniad.

Mae cynllunio cadwraeth yn arf gwerthfawr gan y bydd yn eich helpu i gael gwell dealltwriaeth o'ch treftadaeth a'i photensial. Gallai ymchwilio i hanes eich safle ddatgelu agweddau newydd ar ei stori a haenau newydd o ystyr. Efallai y byddai mewnwelediadau newydd i’w hanes a'i gorffennol yn awgrymu ffyrdd newydd o ddehongli ei stori ar gyfer y bobl sy'n ymweld â'r safle. Byddai deall beth sy'n bwysig ac i bwy yn eich helpu i ddod o hyd i gyfleoedd arwyddocaol i ymgysylltu â'ch ymwelwyr.

Bydd y broses cynllunio cadwraeth hefyd yn eich helpu i gael gwell dealltwriaeth o unrhyw fygythiadau posibl a allai niweidio eich treftadaeth, ac unrhyw gyfleoedd posibl i wneud gwelliannau i'w chyflwr neu gynaliadwyedd hirdymor. 

Bydd y ddealltwriaeth a geir drwy'r broses cynllunio cadwraeth felly yn eich helpu i benderfynu ar y ffordd orau o ddod o hyd i gydbwysedd priodol rhwng trwsio, cadwraeth, adnewyddu a gwneud newidiadau. Bydd hefyd yn haws rheoli eich safle’n effeithiol fel eich bod yn gallu gofalu am eich treftadaeth yn well nawr ac yn y dyfodol.

Y broses cynllunio cadwraeth

Bydd mynd i'r afael â phroses cynllunio cadwraeth yn eich helpu i ddysgu mwy am eich treftadaeth ac yn eich galluogi i fynegi gwerth eich treftadaeth i chi ac i'ch cymuned. Mae hefyd yn darparu fframwaith defnyddiol i'ch helpu i gasglu'r holl wybodaeth berthnasol sydd gennych yn barod am eich treftadaeth at ei gilydd gyda'ch dulliau a pholisïau rheoli.  

Yn syml iawn, mae cynllun rheoli cadwraeth yn disgrifio'r canlynol:

  • eich treftadaeth;
  • pam mae'n bwysig a phwy sy'n poeni amdani; 
  • bygythiadau i'r dreftadaeth ar hyn o bryd yn ogystal â chyfleoedd i wella; 

ffactorau sy'n dylanwadu ar sut rydych yn gofalu am eich treftadaeth a’i rheoli

Dylai gwybodaeth mewn cynllun rheoli cadwraeth eich helpu i wneud y canlynol:

  • cynllunio gwaith cynnal a chadw, cadwraeth a gwaith trwsio
  • gwella mynediad a dealltwriaeth y cyhoedd
  • rhoi dulliau ar waith i'ch helpu i addasu i newid hinsawdd
  • addasu'r safle i fodloni defnydd newydd ac sy'n newid
  • ysgrifennu brîff ar gyfer unrhyw waith dylunio newydd sydd ei angen
  • cynllunio gweithgareddau i helpu pobl i ymwneud â'ch treftadaeth

Dylai eich cynllun rheoli cadwraeth gynnwys gwybodaeth am yr holl fathau gwahanol o dreftadaeth ar eich safle a pham maent yn bwysig. Mae nifer o leoedd yn cwmpasu mwy nag un math o dreftadaeth - megis archaeoleg, tirwedd, strwythurau ac adeiladau. Efallai y bydd pob un o'r agweddau hyn yn werthfawr yn ei rhinwedd ei hun - er enghraifft, heneb gofrestredig, safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig neu adeilad rhestredig. Bydd cael un cynllun rheoli cadwraeth integredig yn eich helpu i gael dealltwriaeth gyfannol o sawl haenen o werth sy'n briodol i'ch treftadaeth a sicrhau bod y problemau'n cael eu hystyried ar y cyd.  Gall hefyd eich helpu i ragweld ac osgoi gwrthdaro posibl wrth ofalu am y mathau gwahanol hyn o dreftadaeth.

Mae'n bwysig bod y ddogfen rydych yn ei chynhyrchu yn gallu cael ei defnyddio o ddydd i ddydd i'ch helpu i reoli eich safle a gwneud penderfyniadau. Gall fod ar ffurf taenlen neu ar ffurf golygadwy yn hytrach na PDF. Efallai y byddwch eisiau defnyddio gwaith graffig a chynlluniau gyda nodiadau yn hytrach na pharagraffau o destun. Defnyddiwch iaith syml heb jargon. Mae cynlluniau rheoli cadwraeth effeithiol wedi'u cynllunio i fod yn ddogfennau gweithiol, sy’n newid dros amser wrth i amgylchiadau newid. Byddai cynllun rheoli cadwraeth da yn eich helpu i ofalu am eich safle yn yr hirdymor yn ogystal â chefnogi cyflwyniad eich prosiect presennol.

Defnyddio ymgynghorwyr

Os ydych yn cynllunio prosiect treftadaeth, efallai y byddwch yn ei gweld yn anodd cynnal proses cynllunio cadwraeth ar yr un pryd â chynnal eich gweithgareddau o ddydd i ddydd. Mae llawer o bobl, felly, yn ei gweld yn ddefnyddiol comisiynu ymgynghorydd i'w helpu drwy'r broses. Gall ymgynghorwyr fynd i'r afael â rhywfaint o'r ymchwil a'r dadansoddi manwl yn ogystal â chofnodi'r canfyddiadau. Fodd bynnag, mae'n hanfodol eich bod yn parhau i ymwneud yn fanwl a chynnal perchnogaeth dros y broses a'r canlyniad. Gall hyn olygu y bydd angen i chi ambell dro herio rai o'r pethau mae eich ymgynghorydd yn eu hawgrymu, yn enwedig gyda'r polisïau y bydd angen i chi eu gweithredu yn y dyfodol. 

Mae ysgrifennu brîff da yn hanfodol i sicrhau'r cymorth proffesiynol gorau. Dylech osod eich gofynion yn glir ac yn gryno. Esboniwch sut rydych yn bwriadu defnyddio'r wybodaeth yn eich cynllun cadwraeth yn y dyfodol a sut hoffech i'r wybodaeth gael ei chyflwyno. Dylech wneud yn siŵr fod gan eich ymgynghorwyr adnoddau digonol (amser a chyllideb).

Os oes gennych safle cymhleth gyda llawer o fathau gwahanol o dreftadaeth, efallai y bydd angen i chi gomisiynu mwy nag un gweithiwr proffesiynol i sicrhau bod gennych fynediad at wybodaeth arbenigol ar bynciau penodol. Efallai y byddwch eisiau cysylltu â nifer o ymgynghorwyr fel eich bod yn gallu cymharu eu hymatebion ar gyfer eich brîff. Mae'n bwysig eich bod yn gofyn i'r darpar ymgynghorwyr roi datganiad dull i chi yn dweud sut byddant yn ymdrin â'r gwaith yn ogystal â rhoi gwybodaeth glir am gostau. Dylech hefyd ofyn am gael gweld enghreifftiau o gynlluniau rheoli cadwraeth eraill maen nhw wedi eu hysgrifennu. Efallai y byddwch eisiau cyfweld â darpar ymgynghorwyr i weld pa mor dda maen nhw'n gwrando a chyfathrebu er mwyn i chi benderfynu p'un a allwch weithio'n agos a chynhyrchiol gyda'ch gilydd. 

Casglu gwybodaeth

Gwneud defnydd o adnoddau sy'n bodoli'n barod

Os oes gennych gynllun rheoli cadwraeth, cynllun rheoli tir, cynllun rheoli mannau gwyrdd, neu unrhyw ddogfen debyg arall yn barod sy'n dweud pam mae eich treftadaeth yn bwysig a sut byddwch yn gofalu amdani, yna, efallai na fydd angen i chi baratoi cynllun rheoli cadwraeth newydd ar gyfer eich prosiect presennol. Fodd bynnag, os oedd eich cynllun sy’n bodoli eisoes wedi'i baratoi gryn amser yn ôl, efallai byddai o ddefnydd i chi adolygu a diweddaru'r ddogfen gan ei bod yn debygol y bydd peryglon a chyfleoedd newydd i'w hystyried. Os oes gennych arolygon, lluniadau ac adroddiadau sy'n cynnwys gwybodaeth ddefnyddiol am hanes a chyflwr eich treftadaeth yn barod, yna dylech rannu'r wybodaeth hon gyda'ch ymgynghorwyr ar ddechrau'r broses cynllunio cadwraeth.

Ymchwil newydd

Fel rhan o'r broses cynllunio cadwraeth, mae'n debygol y bydd angen i chi neu eich ymgynghorydd gynnal ymchwil ychwanegol, yn enwedig os ydych yn cynllunio prosiect sy'n cynnwys gwaith cyfalaf. Efallai y bydd yr arolygon neu'r ymchwiliadau isod yn ofynnol:

  • lluniadau penodol o'r tirlun neu adeiladau neu ryw fath o arolwg digidol
  • arolygon archeolegol neu ddadansoddiad o'r adeilad neu dirlun
  • arolwg cyflwr manwl o'r adeilad, tirlun neu gofeb;
  • ymchwil hanesyddol
  • arolygon o gynefinoedd neu rywogaethau a gwaith monitro e.e. ystlumod, adar a madfallod dŵr. 
  • dadansoddiad o ddeunyddiau megis ymchwil paent archeolegol, dyddio cylchoedd coeden (dendrocronoleg), dadansoddiad o forter neu garreg
  • ymchwiliad geoffisegol
  • asesiad o berfformiad amgylcheddol yr adeilad

Ymgysylltu â phobl sy'n defnyddio neu’n ymweld â'ch safle

Fel rhan o'ch ymchwil, mae'n hanfodol ymgysylltu â'r bobl sy'n defnyddio neu’n ymweld â'ch safle. Cynhwyswch weithgareddau sy'n eich galluogi i gasglu eu gwybodaeth a mewnwelediadau megis gweithdai, grwpiau ffocws, arolygon a chyfweliadau. Dylech hefyd geisio siarad ag ystod eang o bobl gan gynnwys eich staff, gwirfoddolwyr, rhanddeiliaid, ac ymwelwyr yn ogystal ag arbenigwyr ym maes eich treftadaeth. Gallech feddwl ynglŷn â sut i gynnwys eich cymuned leol yn eich ymchwil ac ystyried casglu atgofion pobl o'r dreftadaeth.

Proses cynllunio cadwraeth – cam wrth gam

Er bod pob safle treftadaeth yn wahanol, mae'r adran hon yn amlinellu'r camau hanfodol y dylai pob proses cynllunio cadwraeth eu cynnwys. Mae'r camau hyn yn cyfateb â'r 'penodau' a fydd yn ffurfio dogfen y cynllun rheoli cadwraeth. 

Cam 1 − Deall eich treftadaeth

Casglwch yr holl wybodaeth sydd ar gael at ei gilydd gan gynnwys arolygon ac ymchwiliadau, yn ogystal â ffynonellau, mapiau a chynlluniau hanesyddol. Pan fyddwch yn ysgrifennu eich cynllun rheoli cadwraeth, gallwch ddarlunio'r adran hon gyda'ch ffotograffau a chopïau o luniadau hanesyddol ac ati. Dylai unrhyw wybodaeth ategol fanwl, megis mynegai daearyddol am y safle, arfarniad o gymeriad yr ardal, rhestr o gasgliadau neu arolwg arall neu adroddiadau archwilio, gael eu cynnwys mewn atodiadau.

Dylech gynnwys y wybodaeth ganlynol:

Disgrifio'r dreftadaeth

Disgrifiwch bob un o'r mathau gwahanol o dreftadaeth ar eich safle gan gynnwys treftadaeth adeiladau, archaeoleg, tirluniau a diwydiannol. Os oes deunydd hanes llafar yn bodoli'n barod neu dreftadaeth anghyffyrddadwy arall, megis traddodiadau neu arferion a thafodieithoedd sy'n gysylltiedig â'ch safle, dylech ddisgrifio'r rhain hefyd.  

Cyd-destun lleol

Esboniwch ble mae eich treftadaeth a beth sy'n gyfagos. Er enghraifft, os yw'ch treftadaeth yn adeilad, disgrifiwch yr amgylchedd sydd o gwmpas. Os yw'n safle bywyd gwyllt, disgrifiwch yr ardal a'r dirwedd sydd o gwmpas.

Hanes

Esboniwch sut mae'r gwrthrych, safle, adeilad neu dirlun wedi datblygu dros amser.  Defnyddiwch adnoddau a mapiau hanesyddol a hefyd tystiolaeth archeolegol i ddarlunio datblygiad cronolegol eich treftadaeth. Gwnewch yn siŵr eich bod yn disgrifio holl hanes y safle o'r dechrau'n deg hyd heddiw.

Cysylltwch eich treftadaeth â chyd-destun ehangach y dreftadaeth

Disgrifiwch gyd-destun ehangach eich prosiect. Mae hyn yn golygu esbonio sut mae'n cysylltu â safleoedd eraill sy’n debyg o ran math neu ddyddiad. Er enghraifft, os yw'n adeilad, sut mae'n cymharu ag adeiladau tebyg neu ar gyfer safle bywyd gwyllt, a oes safleoedd tebyg eraill? 

Disgrifiwch sut y gofelir am y dreftadaeth

Esboniwch sut mae'r safle'n cael ei reoli heddiw. Esboniwch pa bolisïau sydd gennych yn eu lle ar gyfer rheoli'r dreftadaeth, pa safonau rheoli sydd angen i chi eu bodloni o ganlyniad i warchod neu ddynodi’r safle. A oes tenantiaid neu bobl eraill yn ymwneud â'r safle? Os oes, pwy ydyn nhw a beth yw eu rôl? 

Cam 2 – Crynhoi gwerth treftadaeth y gwrthrych neu le

Dyma lle rydych yn dangos beth sy'n bwysig am y dreftadaeth, pam ac i bwy mae'n bwysig. Dylech gwmpasu'r dreftadaeth gyfan, ond hefyd nodi gwerthoedd penodol o rannau unigol mewn mwy o fanylder, os oes modd mewn mynegai daearyddol. Gall fod yn ddefnyddiol canfod pethau sy'n hollbwysig ac na ellir eu colli neu eu peryglu, a’r rheiny nad ydynt mor werthfawr. Os oes pethau'n ymddangos â gwerth bach iawn neu'n tynnu oddi ar werth y dreftadaeth, dylech esbonio pam nad ydynt yn werthfawr - mae'n hawdd diystyru rhywbeth am ei fod yn ddibwys, ond gallai brofi i fod yn rhywbeth sy’n werth ei gadw yn ddiweddarach.   

Cam 3 – Ymchwilio'r peryglon a'r cyfleoedd

Dylai'r cam hwn eich helpu i ystyried ac esbonio'r ffyrdd y gallai'r dreftadaeth fod yn fregus ac unrhyw beryglon posibl i'w goroesiad hirdymor. Bydd deall y materion hyn yn eich helpu i greu polisïau y bydd angen i chi eu rhoi ar waith i fynd i’r afael â hwy. Efallai y bydd rhai o'r materion yn berthnasol i'ch sefydliad eich hun – er enghraifft, efallai nad oes gennych y sgiliau digonol sydd eu hangen i reoli eich treftadaeth. Mae'r rhestr ganlynol yn rhoi rhai enghreifftiau, ond sicrhewch eich bod yn meddwl am y materion sy'n benodol i'ch sefyllfa chi a cheisiwch ddod o hyd i wybodaeth sy'n eich galluogi i fesur maint a natur y peryglon:

  • gall newid hinsawdd arwain at berygl uwch o lifogydd, tymereddau mwy eithafol, digwyddiadau amlach o dywydd eithafol ac ymfudiad rhywogaethau
  • gallai gwaith adeiladu neu dirlunio rhoi bywyd gwyllt neu archaeoleg mewn perygl
  • gallai mesurau diogelwch uwch wneud y dreftadaeth yn llai hygyrch i'r cyhoedd
  • gallai adeiladau neu gofebion fod yn fwy agored i erydiad, trosedd neu fandaliaeth ar dreftadaeth o ganlyniad i fynediad uwch 
  • gallai cyflwyno mesurau i leihau defnydd ynni roi adeiladwaith adeilad hanesyddol mewn perygl neu gael effaith negyddol ar ei gymeriad neu edrychiad
  • gallai creu adeiladau newydd ar y safle gael effaith negyddol ar ei gymeriad neu edrychiad
  • gallai dirywiad yr adeiladwaith arwain at beryglon i ymwelwyr o ran eu diogelwch yn ogystal â cholli gwerth y dreftadaeth
  • gallai blaenoriaethau cystadleuol megis pwysau cadwraeth a masnachol greu tensiynau o ran sut mae'r safle'n cael ei reoli

Dylai'r adran hon o'ch cynllun hefyd gynnwys crynodeb o'r cyfleoedd ar gyfer gwarchod neu ddangos gwerth eich treftadaeth yn well, megis gwarchod adeiladau neu dirlun hanesyddol, cynyddu mynediad neu ddarparu cyfleusterau gwell i ymwelwyr. Ceisiwch nodi unrhyw gyfleoedd i wella cyflwr y safle a sut mae'n cael ei reoli. Ystyriwch sut i gynyddu'r buddiannau mae'n eu darparu ar gyfer pobl a'r gymdeithas.

Cam 4 – Ysgrifennu eich polisïau rheoli 

Efallai y byddwch yn gweld bod angen i'ch sefydliad newid, datblygu gwybodaeth arbenigol newydd, rheoli'r dreftadaeth yn wahanol neu weithio'n agosach ag eraill i ofalu am eich gwrthrych, adeilad neu safle. Yn yr adran hon, dylech ddangos yr egwyddorion arweiniol y byddwch yn eu defnyddio i ofalu am eich treftadaeth. Dylai'r egwyddorion hyn gael eu llywio gan adrannau blaenorol y cynllun rheoli cadwraeth. Dylai fod cyswllt clir rhwng eich crynodeb o werth y dreftadaeth, y peryglon a'r cyfleoedd, a'ch polisïau. 

Dylai eich polisïau gael eu hysgrifennu fel cyfres o nodau ac amcanion a dylent fod yn benodol i'ch treftadaeth. Mae angen i'r polisïau fod yn gyson ag unrhyw bolisïau lleol, rhanbarthol, cenedlaethol neu ryngwladol a dylai rheoliadau gyfeirio at unrhyw safonau cadwraeth perthnasol y mae angen i chi eu bodloni. Bydd eich polisïau yn helpu i ddangos eich bod yn ymroddedig i ofalu am y dreftadaeth i'r safonau uchaf posibl a dylent gwmpasu'r canlynol:

Cadwraeth, gwaith cynnal a chadw ac atgyweirio

Sut y byddwch yn:

Gwneud newidiadau – addasu a gwaith newydd 

Sut y byddwch yn gwneud yn siŵr bod unrhyw gynllun neu waith adeiladu newydd yn gwneud y canlynol:

  • yn seiliedig ar ddealltwriaeth briodol o werth eich treftadaeth
  • ddim yn niweidio eich treftadaeth yn ddiangen 
  • yn dilyn dull priodol o atgyweirio, ail-lunio ac adfer nodweddion a gollwyd
  • wedi'i leoli mewn man priodol
  • o faint addas a ddim yn effeithio ar leoliad nodweddion pwysig
  • yn rhagweld effaith bosibl y gwaith ar y mathau gwahanol o dreftadaeth ac yn cynnwys camau i leihau'r effaith (e.e. cloddiad archeolegol)
  • wedi’i gynllunio gan arbenigwyr gyda'r sgiliau angenrheidiol (e.e. achrediad)
  • wedi’i gynnal gan bobl sydd â'r sgiliau priodol ac yn defnyddio deunyddiau addas

Gwella mynediad

Dylai fod gan eich sefydliad bolisi mynediad a ddylai eich helpu i gyflawni'r canlynol:

  • gwella mynediad heb ddifrodi'r dreftadaeth e.e. drwy ddarparu mynediad i gadeiriau olwyn i gymaint o leoedd â phosibl, a gwella cyferbyniadau rhwng goleuni neu liwiau ar gyfer pobl sydd â nam ar eu golwg
  • sicrhau bod y gwelliannau mynediad yn briodol i'r safle o ran y dewis o ddeunyddiau, graddfa a lleoliad
  • darparu datrysiadau amgen, lle nad yw mynediad corfforol yn bosibl, megis technoleg ddigidol

Newid hinsawdd a'r amgylchedd

Dylech nodi sut y byddwch yn mynd i'r afael â pheryglon amgylcheddol a nodir yng ngham tri, gan gynnwys sut y byddwch yn delio ag amodau newid hinsawdd, megis cynnydd mewn glaw trwm a'r perygl o lifogydd. Esboniwch sut y byddwch yn lleihau effeithiau negyddol ar yr amgylchedd drwy'r ffordd rydych yn rheoli eich treftadaeth; er enghraifft, sut y byddwch yn:

  • lleihau eich defnydd o ynni
  • lleihau gwastraff ac ailgylchu mwy
  • annog ymwelwyr i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus

Rheoli gwybodaeth am eich treftadaeth

Dylai fod gennych bolisïau clir sy'n esbonio sut rydych yn rheoli'r wybodaeth sydd gennych ynglŷn â'ch safle a sut rydych yn defnyddio'r wybodaeth hon i wneud y penderfyniadau rydych yn eu gwneud. Esboniwch sut y byddwch yn:

  • cadw eich gwybodaeth, ei diweddaru a sicrhau ei bod yn hygyrch yn y dyfodol e.e. ei chadw mewn archifau allanol megis y Cofnod Amgylchedd Hanesyddol
  • sicrhau bod gan wirfoddolwyr, staff a chontractwyr fynediad at wybodaeth berthnasol ynglŷn â'r dreftadaeth fel eu bod yn gallu perfformio eu tasgau'n briodol. Gallai hyn gynnwys sicrhau bod ganddynt fynediad at wybodaeth bwysig a gynhwysir mewn dogfennau eraill megis eich Cynllun Iechyd a Diogelwch
  • defnyddio'r wybodaeth i ddatrys gwrthdaro rhwng blaenoriaethau cystadleuol a gwneud penderfyniadau
  • hysbysu'r cyhoedd ynglŷn â'ch prosiect a sut rydych yn gofalu amdano

Ysgrifennu eich cynllun rheoli cadwraeth 

Strwythur y cynllun rheoli cadwraeth

Crynodeb gweithredol

Dylai'r adran hon fod yn grynodeb byr iawn o brif bwyntiau'r cynllun rheoli cadwraeth. Dylai hyn gynnwys datganiad byr iawn yn gosod gwerth y dreftadaeth a pham mae pobl yn poeni amdani, ynghyd â'r prif bolisïau ar gyfer ei chadwraeth. Dylech hefyd nodi'r rhesymau dros greu cynllun rheoli cadwraeth ar yr adeg hon – a gafodd ei gymell yn syml gan ddyhead i ddeall a rheoli'r dreftadaeth yn well neu oherwydd bod angen gwneud newidiadau a nodwyd eisoes? Os ydych eisoes wedi dechrau prosiect cyfalaf, dylech gofnodi ble rydych chi arni yn y prosiect hwn. Mae hefyd yn ddefnyddiol cynnwys tabl sy'n nodi'r dyddiad cyhoeddi a'r dyddiad y bydd yn cael ei adolygu gan fod hyn yn helpu i atgoffa pawb bod y cynllun yn ddogfen weithiol.

Cyflwyniad

Dylai eich cyflwyniad gynnwys:

  • enwau'r bobl a gomisiynodd y cynllun rheoli cadwraeth a'r holl awduron a chyfranogwyr
  • trosolwg o bwy a gymerodd ran a phwy yr ymgynghorwyd â hwy
  • amlinelliad o gwmpas y cynllun a sut a phryd y bydd yn cael ei adolygu
  • rhestr o unrhyw ddogfennau perthnasol eraill ac offer rheoli megis cynlluniau gweithredu, cynlluniau busnes, cynlluniau cynnal a chadw, polisïau mynediad neu'r llawlyfr ar gyfer delio â thrychinebau 
  • cofnod o unrhyw fylchau yn y wybodaeth gan gynnwys unrhyw gyfyngiadau

Crynodeb o'r dreftadaeth (gweler cam 1)

Asesiad o werth y dreftadaeth (gweler cam 2)

Peryglon a chyfleoedd (gweler cam 3)

Polisïau (gweler cam 4)

Llyfryddiaeth

Dylai'r adran hon restru'r holl ddeunyddiau eraill rydych wedi'u hystyried wrth i chi weithio drwy'r broses cynllunio cadwraeth a lle y gellir dod o hyd i'r dogfennau hyn. Bydd cynnwys yr wybodaeth hon yn caniatáu i bobl gael gafael ar fwy o fanylion os ydynt eisiau gwneud hynny, heb wneud y cynllun cadwraeth ei hun yn rhy hir neu’n anhrefnus. Gallai'r llyfryddiaeth gynnwys: 

  • arolygon bywyd gwyllt neu gynefin
  • arolygon cyflwr blaenorol
  • unrhyw ymchwiliad ar y safle sy'n bodoli eisoes megis cloddiad archeolegol
  • unrhyw astudiaethau gwyddonol neu ddata arbrofol mewn perthynas â thechnegau neu ddeunyddiau cadwraeth
  • unrhyw fapiau, cynlluniau neu luniadau eraill o'r dreftadaeth
  • unrhyw ymchwil hanesyddol arall

Atodiadau

Dylai'r atodiadau gynnwys unrhyw wybodaeth sy'n hanfodol ar gyfer rheoli'r gwrthrych, adeilad neu safle ond sy’n rhy fanwl i'w rhoi ym mhrif adran y cynllun rheoli cadwraeth. Byddai mynegai daearyddol yn enghraifft, sef rhestr fanwl o'r holl eitemau treftadaeth sydd ar y safle sy'n cynnwys gwybodaeth am bob eitem a pham mae’n bwysig.

Os ydych wedi cynnal gwaith newydd arall fel rhan o'r broses cynllunio cadwraeth – megis paratoi arolwg cyflwr, comisiynu ymchwiliadau neu archwiliadau pellach o'ch safle, casgliad neu adeilad – dylech gynnwys yr adroddiadau hyn yn yr atodiadau neu gyfeirnod at ble y gellir dod o hyd i'r deunydd.

Cyhoeddi eich cynllun

Unwaith y bydd y cynllun rheoli cadwraeth wedi'i gwblhau, dylech ystyried cyhoeddi’r ddogfen a rhannu eich canfyddiadau gydag eraill. Mae hyn yn arbennig o bwysig ar gyfer gwrthrychau, adeiladau a safleoedd o ddiddordeb cenedlaethol, neu hyd yn oed rhyngwladol. Dylech o leiaf wneud copïau o'r cynllun rheoli cadwraeth ar gyfer pawb sydd ynghlwm â'ch prosiect. Dylech hefyd gadw o leiaf un copi papur mewn man diogel ar eich safle a chadw copi yn eich Cofnod Amgylcheddol Hanesyddol lleol yn ogystal ag yn eich llyfrgell astudiaethau lleol neu swyddfa cofnodion. Yn ddelfrydol, dylech gyhoeddi eich cynllun rheoli cadwraeth ar eich gwefan hefyd, er y byddwch efallai yn dymuno cael gwared ar unrhyw fanylion neu wybodaeth sensitif a allai gyflwyno perygl diogelwch.

Cofiwch y bydd angen i chi hefyd gadw copi gweithiol wedi'i ddiweddaru lle byddwch yn cofnodi unrhyw newid rydych yn ei wneud rhwng cyhoeddi'r cynllun rheoli cadwraeth a'i adolygiad ffurfiol nesaf (fel arfer ar ôl pedair i bum mlynedd). 

Cyngor ar gyfer cynllunio cadwraeth llwyddiannus

Gwnewch hynny am y rhesymau cywir

Defnyddiwch y broses yn gadarnhaol i greu offer rheoli gwerthfawr. Os ydych ond yn cynhyrchu’r cynllun rheoli cadwraeth am eich bod yn credu bod gwneuthurwyr penderfyniadau neu gyllidwyr eisiau i chi wneud hynny, prin fydd y buddiannau. 

Gofynnwch am gymorth gan arbenigwr

Chi a'ch tîm sy'n gyfrifol am ofalu am eich treftadaeth ond efallai y bydd angen cymorth gan arbenigwr arnoch er mwyn eich helpu drwy'r broses cynllunio cadwraeth. Bydd cael y cyngor cywir yn gallu atal amser ac arian i chi yn yr hirdymor, ond os byddwch yn gofyn i ymgynghorwyr eich helpu chi, mae'n hanfodol eu bod yn gweithio'n agos gyda chi. Rôl yr ymgynghorydd yw eich helpu i ddeall eich treftadaeth ac yna eich helpu i egluro a mynegi eich syniadau ynglŷn â sut y byddwch yn rheoli eich treftadaeth. Er hyn, mae angen i chi gadw rheolaeth a pherchnogaeth dros y broses o hyd. Sicrhewch eich bod yn parhau i ymgysylltu â hwy a'u cynnwys mewn gweithdai a thrafodaethau wrth i'ch prosiect fynd rhagddo; efallai y bydd angen iddynt ddiweddaru adrannau o'r cynllun wrth i amgylchiadau newid.

Ei reoli'n dda

Gwnewch yn siŵr bod y cynllun rheoli cadwraeth rydych yn ei baratoi neu’n ei gomisiynu yn eich helpu i ofalu am yr asedau'n effeithiol drwy ymgymryd â rôl weithredol wrth reoli'r broses cynllunio cadwraeth. Ceisiwch reoli’r broses o'r drafodaeth gyntaf o'r syniad hyd at y broses gomisiynu mewn ffordd sy'n gwneud yn siŵr bod pobl yn defnyddio'r cynllun rheoli cadwraeth unwaith y bydd wedi'i gwblhau. Defnyddiwch y cynllun rheoli cadwraeth i gyflwyno'r syniadau gwahanol am dreftadaeth. Er enghraifft, efallai y bydd gan arbenigwyr bioamrywiaeth ac arbenigwyr adeiladau syniadau gwahanol ynglŷn â sut i ofalu am eich safle. Bydd yr wybodaeth yn y cynllun rheoli cadwraeth yn eich helpu i drafod a chyflawni cydsyniadau ynglŷn â lle y dylid cyfaddawdu.

Cynnwys pobl

Bydd y rhan fwyaf o brosiectau’n cynnwys amrediad o gyfranogwyr a phartneriaid.  Defnyddiwch y broses cynllunio cadwraeth i ddod â'r bobl a fydd yn hanfodol i lwyddiant eich prosiect neu strategaeth rheoli at ei gilydd. Gwnewch yn siŵr bod eu safbwyntiau yn cael eu hystyried yn eich cynllun rheoli cadwraeth. Gall y broses cynllunio cadwraeth hefyd fod yn ddull da i ddechrau sgwrs gyda'ch rhanddeiliaid, megis swyddogion yr awdurdod lleol a chymdeithasau amwynder. Gall oediadau a chostau ychwanegol godi yn ystod prosiect cyfalaf os nad yw'r bobl gywir ynghlwm ag ef o'r camau cyntaf.

Trefnu gwybodaeth

Defnyddiwch eich cynllun rheoli cadwraeth i drefnu'r brif wybodaeth sydd ei hangen arnoch i reoli eich safle gan sicrhau eich bod wedi cynnwys y lefel gywir o fanylion ar gyfer eich gofynion. Gall cynllun gael ei orlwytho’n hawdd gan y swm o wybodaeth sydd ei angen i ofalu am ased treftadaeth gymhleth felly mae angen sicrhau ei fod yn ddarllenadwy. Bydd yn dda i ddim os yw wedi'i gyflwyno'n wael, yn anodd i'w ddarllen, wedi'i drefnu'n wael neu'n wallus. Fodd bynnag, dylech hefyd ei osod mewn ffordd sy'n caniatáu iddo ehangu a datblygu wrth i wybodaeth newydd gael ei chyflwyno.

Ei fabwysiadu a'i ddefnyddio

Nid oes diben paratoi cynllun rheoli cadwraeth oni bai eich bod yn mynd i'w ddefnyddio. Ar ôl cyflawni proses cynllunio cadwraeth a chrynhoi eich cynllun rheoli cadwraeth, dylech fynd ati’n ddelfrydol i’w rannu gydag eraill drwy eich gwefan. Bydd yr wybodaeth o ddiddordeb ehangach i arbenigwyr ac ymchwilwyr ac efallai y bydd pobl eraill sy'n gofalu am wrthrychau neu safleoedd tebyg hefyd yn dysgu o'ch dull.

Mwy o wybodaeth ac adnoddau

The Conservation Plan (2013) James Semple Kerr: https://australia.icomos.org/publications/the-conservation-plan/

Amgylchedd Hanesyddol yr Alban: https://www.historicenvironment.scot/media/2786/conservation-plans.pdf

Cyfeiriadur Cadwraeth Adeiladau: http://www.buildingconservation.com/articles/conservation-and-heritage-statements/conservation-and-heritage-statements.htm

Churchcare: http://www.churchcare.co.uk/churches/open-sustainable/guidance-documents-and-advice/conservation-management-plan

Atodiad Maint
Download as PDF162.32 KB 162.32 KB

More like this...

Deall eich treftadaeth

Mae'r ddogfen yma’n rhoi arweiniad cryno ynghylch deall treftadaeth eich gwrthrych, eich lle neu'ch safle. Drwy ystyried yr holl wahanol agweddau ar dreftadaeth, y gobaith yw y bydd gennych yr holl offer a gwybodaeth sydd eu hangen arnoch i helpu pobl i ymgysylltu'n llawn â'ch prosiect. Byddwch

Natur a Thirweddau canllaw arfer da

Mae'r canllaw yma i'ch helpu i gynllunio a chyflawni prosiectau sy'n ymwneud â gwaith neu weithgarwch sy'n gysylltiedig â chynefinoedd, rhywogaethau, tirweddau, daeareg neu'r ecosystemau y maen nhw yn rhan ohonynt.

Gwerthuso Canllawiau arfer da

Yn y canllawiau hyn, rydym yn darparu peth gwybodaeth ynglŷn â sut i gynnal gwerthusiad o'ch prosiect a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri. Mae hwn yn cynnwys cyngor a syniadau ar gyfer creu eich adroddiad gwerthuso, yn ogystal â gwybodaeth am werthuso'r canlyniadau y mae eich prosiect am eu