Cynllun cyflwyno Treftadaeth 2033: 2026–2029

Mae ein mewnwelediad, tystiolaeth a'ch adborth chi wedi cadarnhau ein bod ni ar y trywydd iawn i gyflawni nodau uchelgeisiol Treftadaeth 2033. Rydym yn parhau i fod wedi ymrwymo i'r pedair blaenoriaeth a fydd yn ein helpu i barhau i gyflawni hyn trwy gydol 2026–2029: 

• Arian grant: cryfhau cydnerthedd a pherthnasedd drwy fuddsoddi. 
• Mentrau strategol: ysgogi effaith ar raddfa fawr drwy ymyriadau wedi'u targedu.
• Cydweithio, partneriaethau ac ymgysylltu: mwyhau effaith drwy weithio gydag eraill.
• Effaith a gwella: cyflwyno gyda mewnwelediad ac arloesedd.

Yr hyn y byddwn yn ei fuddsoddi 

Rhagwelir mai £1.46 biliwn* fydd cyfanswm buddsoddiad y Loteri Genedlaethol ar draws tair blynedd y cynllun cyflwyno hwn. Byddwn hefyd yn dosbarthu arian nad yw'n dod o'r Loteri, gan gynnwys gan lywodraethau'r DU, i gefnogi treftadaeth ar draws pob un o'r pedair gwlad.

Mae ein cynlluniau ar gyfer buddsoddi'r arian hwnnw dros y tair blynedd nesaf wedi'u nodi isod. Mae cyllidebau’n ddangosol ar gyfer blwyddyn dau a thri, yn seiliedig ar ragolygon incwm y Loteri Genedlaethol a ddarperir gan weithredwr y Loteri Genedlaethol, Allwyn. Mae rhagolygon yn amodol ar newid ac mae cynlluniau'n cael eu hadolygu'n flynyddol drwy gydol y tair blynedd a'u diweddaru fel y bo angen i fodloni blaenoriaethau strategol. 

Rhagamcaniad o gyfanswm y buddsoddiad gan y Loteri Genedlaethol 

*Mae'r gyllideb hyblyg hon yn caniatáu i ni ymateb i anghenion a blaenoriaethau sy'n dod i'r amlwg dros y tair blynedd.

Arian grant – cryfhau cydnerthedd a pherthnasedd trwy fuddsoddi 

Byddwn yn cefnogi treftadaeth i fod yn fwy cydnerth a pherthnasol i gymunedau ar draws y DU drwy barhau i fuddsoddi mewn prosiectau sy'n cyflwyno pob un o'n pedair egwyddor fuddsoddi a'r uchelgeisiau a nodir yn Treftadaeth 2033. 

Yn 2026–2029 byddwn yn

Cyfrannu at stori genedlaethol gynhwysol 

Blwyddyn 1-3:

• Gweithio gyda theulu’r Loteri Genedlaethol i rannu storïau am y bobl a’r lleoedd ar draws y DU sydd wedi elwa o’n hariannu. 
• Dathlu sut mae'r arian a godir ar gyfer achosion da gan chwaraewyr y Loteri Genedlaethol yn helpu diogelu treftadaeth, cryfhau cymunedau a rhoi hwb i greadigrwydd ar draws y DU. 
• Cymryd rhan yn weithredol mewn momentau o ddathlu a diolchgarwch DU gyfan, fel Wythnos Agored y Loteri Genedlaethol, Diwrnod Trysorau Treftadaeth a'r Diwrnod Hunlun Bysedd Croes.   

Gwella'r profiad grant 

Blwyddyn 1:

• Cyflwyno proses grantiau o'r dechrau i'r diwedd sy'n syml ac yn llyfn.
• Lansio arweiniad newydd i ymgeiswyr sy'n adlewyrchu'n llawn yr egwyddorion buddsoddi a thaith y grant. 
• Cyhoeddi arweiniad arfer da newydd am ddigidol a gweithio gyda phlant a phobl ifanc.
• Datblygu ein dull ar gyfer ceisiadau strategol sy'n mynd i'r afael ag egwyddorion buddsoddi y tu hwnt i ddaearyddiaethau, sefydliadau neu asedau treftadaeth unigol.

Blwyddyn 2 a 3:

• Gwella ac ymwreiddio'r profiad grant yn barhaus trwy brofi gydag ymgeiswyr a dysgu o arfer gorau. 
• Adnewyddu'r arweiniad i ymgeiswyr a'i gadw'n gyfredol trwy adolygu a dysgu'n rheolaidd.

Ysgogi cydnerthedd sefydliadol hirdymor

Blwyddyn 1:

• Cynnal ymchwil ar effaith ein hariannu cyfalaf dros y 5-20 mlynedd diwethaf a sut mae wedi cryfhau cynaladwyedd sefydliadau treftadaeth.
• Archwilio'r potensial am adnodd ar-lein i helpu sefydliadau i ddeall eu cydnerthedd.

Blwyddyn 2 a 3:

• Cymhwyso dysgu o'n hymchwil ariannu cyfalaf.
• Posibilrwydd o beilota adnodd ar-lein ac, yn amodol ar ganlyniadau cadarnhaol, ei gyflwyno i bob ymgeisydd a derbynnydd grant.

Rheoli risgiau ein portffolio buddsoddi

Blwyddyn 1:

• Cywain data am yr hyn sy'n symbylu risgiau ariannol a chyflwyno yn ein portffolio buddsoddi er mwyn eu rheoli'n effeithiol.

Blwyddyn 2 a 3:

• Cywain data am yr hyn sy'n symbylu risgiau ariannol a chyflwyno yn ein portffolio buddsoddi er mwyn eu rheoli'n effeithiol.

Mentrau strategol – ysgogi effaith ar raddfa fawr drwy ymyriadau wedi’u targedu  

Byddwn yn mynd i'r afael â materion treftadaeth hirsefydlog ar raddfa fawr, yn cefnogi dulliau traws-tiriogaethol ac yn rhoi syniadau ac arloesiadau newydd ar waith yn gyflym. Byddwn yn ymgysylltu â phartneriaid a chymunedau i nodi cyfleoedd a heriau sy'n dod i'r amlwg ac yn sicrhau bod ein cynllunio cyllidebol yn ddigon hyblyg i ymateb.

Yn 2026–2029 byddwn yn

Lle

Mae ein dull sy'n seiliedig ar le ar draws ein portffolio buddsoddi yn canolbwyntio ar ardaloedd sydd â chyfle treftadaeth ac angen economaidd-gymdeithasol amlwg ymhlith cymunedau lleol. Byddwn yn olrhain ac yn adrodd ar ein buddsoddiad mewn ardaloedd o anfantais ddwbl  gydag amddifadedd uchel a diffyg seilwaith cymdeithasol. 

Treftadleoedd

Buddsoddi tymor hwy sy'n seiliedig ar leoedd yn targedu ardaloedd, trefi a dinasoedd sydd ag anghenion, cyfleoedd a photensial o ran treftadaeth.

Blwyddyn 1:

• Gweithio gyda'r 15 Treftadle presennol i gynyddu gallu treftadaeth leol i gyfrannu at eu lle, cysylltiad pobl â'u treftadaeth a sicrhau bod prosiectau a ddatblygir yn lleol yn cael eu cyflwyno'n effeithiol.
• Cryfhau'r berthnasoedd rhwng Treftadleoedd, gan gynnwys o leiaf un cyfarfod rhwydwaith cymheiriaid wyneb yn wyneb, fel y gallant rannu mewnwelediad ac adeiladu arbenigedd ar y cyd. 
• Cyhoeddi ail gam yr asesiad annibynnol o Dreftadleoedd.

Blwyddyn 2 a 3:

• Dwysau a chynnal yr effaith ar gyfer y 15 Treftadle drwy ymgysylltu parhaus, gan gefnogi buddsoddi hirdymor ac adeiladu capasiti lleol. 
• Cryfhau cysylltiadau rhwng Treftadleoedd drwy gefnogi eu rhwydwaith cymheiriaid a gwerthuso ar y cyd.
• Cyhoeddi gwaith gwerthuso ac ymchwil sy'n cryfhau dealltwriaeth ehangach o fuddsoddi effeithiol mewn treftadaeth sy'n seiliedig ar le.

Trefi a Dinasoedd Natur

Partneriaeth sy'n darparu cefnogaeth ac ariannu i wella ansawdd mannau gwyrdd trefol, a mynediad atynt.

Blwyddyn 1:

• Parhau i weithio gyda'r 19 tref a dinas sydd wedi'u hariannu er mwyn adeiladu gallu lleol i roi natur wrth wraidd eu ffordd o feddwl ar gyfer y dyfodol ac i ganiatáu i bawb gael mynediad at fyd natur yn agos at eu cartref. 
• Gweithio gyda phartneriaid gan gynnwys yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Natural England a chwaer-asiantaethau natur yn y gwledydd eraill i ehangu'r fenter a chreu rhwydwaith dysgu sy'n cysylltu ac yn dylanwadu ar draws y DU.

Blwyddyn 2 a 3: 

• Olrhain y ddarpariaeth yn y 19 tref a dinas a ariannwyd a monitro’r effaith.
• Rhannu dysgu ar draws y garfan o brosiectau, gan ddefnyddio mewnwelediadau sy'n dod i'r amlwg i gryfhau'r ddarpariaeth a llywio buddsoddiadau newid systemau strategol eraill tebyg.
• Gweithio gyda phartneriaid cenedlaethol i dyfu a siapio cyfeiriad parhaus Trefi a Dinasoedd Natur.

Cysylltiadau Tirwedd

Helpu tirweddau o'r radd flaenaf ar draws y DU i ddod yn well ar gyfer byd natur a phobl.

Blwyddyn 1:

• Adeiladu ar y buddsoddiad presennol mewn 13 o dirweddau gwarchodedig dynodedig.
• Targedu ymgysylltiad â phartneriaid mewn tirweddau sydd â llai o adnoddau ond â'r angen mwyaf, er mwyn sicrhau bod ariannu ar gael i bawb.
• Cefnogi dysgu gan gymheiriaid ar draws prosiectau ac annog dulliau cydweithredol. 
• Sefydlu fframwaith gwerthuso, casglu data a methodoleg ar gyfer monitro newidiadau mewn tirweddau.

Blwyddyn 2 a 3:

• Tyfu a chryfhau ein buddsoddiad mewn tirweddau gwarchodedig, gan gynyddu nifer y prosiectau a sicrhau cyrhaeddiad ar draws y DU. 
• Cefnogi'r garfan o brosiectau tirwedd, gan alluogi trosglwyddo gwybodaeth o'r prosiectau mwyaf sefydledig i'r rhai sydd â'r angen mwyaf.
• Cefnogi dulliau casglu data ar gyfer monitro a gwerthuso, gan gymhwyso dysgu cynnar i fireinio'r dull hirdymor.

Treftadaeth mewn Angen

Achub treftadaeth mewn angen a mynd i'r afael â heriau'r sector, a hynny wedi'i lywio gan dystiolaeth gan bartneriaid a chymunedau.

Addoldai 

Buddsoddi mewn prosiectau sydd ag effaith strategol ar lefel ranbarthol neu genedlaethol ar gyfer addoldai.

Blwyddyn 1:

• Parhau i gefnogi mwy o addoldai drwy Grantiau Treftadaeth y Loteri Genedlaethol.
• Gwerthuso prosiectau strategol presennol i ddeall eu heffaith. 
• Rhannu'r hyn a ddysgir a nodi unrhyw fylchau yn y ddarpariaeth sy'n dod i'r amlwg o'n gwerthusiad.

Blwyddyn 2 a 3: 

• Gweithio gyda phartneriaid yn y sector i nodi cyfleoedd ychwanegol ar gyfer buddsoddi strategol mewn addoldai.
• Parhau i gefnogi mwy o geisiadau llwyddiannus ar gyfer addoldai drwy Grantiau Treftadaeth y Loteri Genedlaethol.

Llongau Hanesyddol 

Cryfhau cydnerthedd ar draws y sector llongau hanesyddol.

Blwyddyn 1:

• Cefnogi Llongau Hanesyddol Cenedlaethol y DU i sefydlu fframwaith cenedlaethol clir ar gyfer blaenoriaethu risg ac arwyddocâd ar draws y sector llongau hanesyddol.

Blwyddyn 2 a 3:

• Buddsoddi mewn prosiectau sy'n darparu cefnogaeth gydlynol DU gyfan drwy wella mynediad at arbenigedd a sgiliau a thargedu ariannu i leihau risg a chryfhau cydnerthedd yn y sector llongau hanesyddol.

Casgliadau Amgueddfeydd a Chydnerthedd 

Maes ffocws newydd ar gyfer Treftadaeth mewn Angen, gan gydnabod y pwysau penodol ar amgueddfeydd y DU a'u casgliadau.

Blwyddyn 1:

• Cyhoeddi ymchwil i gasgliadau amgueddfeydd a chydnerthedd. 
• Datblygu ymyriad wedi'i dargedu, i'w gyflwyno mewn cydweithrediad â sefydliadau cefnogi'r sector, sy'n adlewyrchu'r Strategaeth Amgueddfeydd newydd arfaethedig yn Lloegr, ochr yn ochr â blaenoriaethau'r sector yn y gwledydd datganoledig. 

Blwyddyn 2 a 3:

• Gweithio gyda phartneriaid sector ar draws y DU i gyflwyno ymyriadau i gefnogi rheoli casgliadau a chydnerthedd hirdymor.
• Ymwreiddio dysgu i gefnogi cydnerthedd hirdymor y sector.

Caffaeliadau, cyfleoedd ac argyfyngau

Byddwn yn ystyried sut i gefnogi sector archifau'r DU, gan adeiladu ar yr hyn a ddysgwyd o Archives Revealed, ein prosiect cyfredol gyda'r Archifau Cenedlaethol, Ymddiriedolaeth Pilgrim a Sefydliad Wolfson. 

Byddwn yn parhau i fod ar gael i ymateb i anghenion neu gyfleoedd sy'n dod i'r amlwg. 

Tref Diwylliant y DU (2028) a Dinas Diwylliant y DU (2029)

Blwyddyn 1-3:

• Cefnogi Tref Diwylliant a Dinas Diwylliant y DU llwyddiannus gyda cheisiadau am grantiau treftadaeth, datblygu a chyflwyno prosiectau.

Partneriaeth, cydweithio ac ymgysylltu – gan fwyhau effaith drwy weithio gydag eraill

Byddwn yn gweithio drwy bartneriaethau a rhwydweithiau ehangach sy'n fuddiol i dreftadaeth ac yn darparu mwy o werth i bobl, cymunedau a lleoedd drwy ddeall anghenion a blaenoriaethau lleol ac ymateb iddynt. 

Yn 2026–2029 byddwn yn

Cymorth i blant a phobl ifanc

Buddsoddi o leiaf £20 miliwn mewn prosiectau sydd wedi'u targedu at bobl ifanc, gan gydnabod eu rôl hanfodol wrth siapio a chynnal dyfodol treftadaeth.

Blwyddyn 1:

• Datblygu ein dull o fuddsoddi mewn treftadaeth i bobl ifanc, gan ganolbwyntio ar fwyafu cyfleoedd ac effaith.
• Archwilio partneriaethau rhwng sefydliadau treftadaeth ac o leiaf un sefydliad sy'n arbenigo mewn cyrraedd pobl ifanc ym mhob un o Gymru, Lloegr, Yr Alban a Gogledd Iwerddon.
• Nodi ffyrdd o greu mwy o gyfleoedd i bobl ifanc o fewn prosiectau Grantiau Treftadaeth y Loteri Genedlaethol.

Blwyddyn 2 a 3:

• Cefnogi partneriaethau i wneud ceisiadau llwyddiannus, gan arwain at o leiaf un prosiect mawr yn canolbwyntio ar bobl ifanc sy'n cael ei ddatblygu neu ei gyflwyno ym mhob un o Gymru, Lloegr, Yr Alban a Gogledd Iwerddon.
• Olrhain nifer y prosiectau a ariennir gan Grantiau Treftadaeth y Loteri Genedlaethol sy'n ymgysylltu â phobl ifanc.
• Sefydlu carfanau i greu cyfleoedd o ansawdd uchel ar raddfa fawr i blant a phobl ifanc, gan flaenoriaethu'r rhai sydd leiaf tebygol o ymgysylltu. 

Datblygu sgiliau'r sector

Cydweithio ag eraill i ddiwallu anghenion sgiliau'r sector.

Blwyddyn 1:

• Yn dilyn adolygiad o dirwedd sgiliau'r DU, byddwn yn nodi camau gweithredu i fynd i'r afael â heriau parhaus, gan asesu lle nad ydym yn derbyn ceisiadau a deall yn well y cyfleoedd i bartneru ar ymyriadau strategol.

Blwyddyn 2 a 3:

• Gweithio gyda phartneriaid i ddatblygu a lansio ymyriadau peilot sy'n profi ffyrdd o fynd i'r afael â bylchau a meithrin sgiliau ar draws y sector treftadaeth.

Ysgogi adfywio a arweinir gan dreftadaeth 

Datgloi potensial asedau treftadaeth i sbarduno adfywio economaidd, cymdeithasol a diwylliannol.

Blwyddyn 1:

• Adnewyddu ac ail-lansio ein grantiau Menter Treftadaeth, gan weithio gyda sefydliadau treftadaeth entrepreneuraidd a phartneriaid masnachol i ddod ag asedau treftadaeth yn ôl i ddefnydd. 

Blwyddyn 2 a 3:

• Hyrwyddo, monitro a gwella'r defnydd o Fenter Dreftadaeth ochr yn ochr â mathau eraill o gefnogaeth, fel buddsoddi cymdeithasol.

Cryfhau offer buddsoddi cymdeithasol

Archwilio cyfleoedd ar gyfer partneriaethau buddsoddi cymdeithasol pellach sydd o fudd i dreftadaeth.

Blwyddyn 1:

• Parhau i bartneru mewn cronfeydd buddsoddi cymdeithasol, gan gynnwys Cronfa Buddsoddi’r Celfyddydau a Diwylliant a'r Gronfa Effaith Treftadaeth.
• Archwilio cyfleoedd ar gyfer partneriaethau cyllid amgen pellach sydd o fudd i dreftadaeth.

Blwyddyn 2 a 3:

• Cynnal, cynyddu a datblygu cyfleoedd buddsoddi cymdeithasol a chyllid amgen newydd.

Rhaglenni partneriaeth nad ydynt wedi'u hariannu gan y Loteri:

Efallai y bydd mwy o gyfleoedd ymhen amser i weithio mewn partneriaeth â llywodraethau i helpu cyflwyno uchelgeisiau ein strategaeth. Mae pob rhaglen ariannu newydd yn amodol ar gydsyniad ein tîm Gweithredol i'r achos busnes.

*Mae rhaglenni wedi dyfarnu'r grantiau sydd ar gael ac mae'r prosiectau'n cael eu cyflwyno.

^Rhaglenni a ariennir yn rhannol gan y Loteri Genedlaethol.

Effaith a gwella – cyflwyno gyda mewnwelediad ac arloesedd 

Byddwn yn cryfhau darpariaeth weithredol, gan sicrhau systemau effeithlon ac effeithiol a gwella mesur effaith Treftadaeth 2033.

Yn 2026–2029 byddwn yn

Mesur ein heffaith

Datblygu'r sylfaen dystiolaeth ar gyfer ein fframwaith effaith. 

Blwyddyn 1:

• Cyflwyno pwyntiau casglu data newydd i daith y grant.
• Adolygu a mabwysiadu dulliau o fesur effaith economaidd, gan alinio â rhaglen Cyfalaf Diwylliant a Threftadaeth DCMS.
• Cynnal adolygiadau manwl o brosiectau cyfalaf mawr dethol o bob cwr o'r DU i ddeall eu heriau, eu cyflawniadau a'u heffaith hirdymor.   
• Cyflwyno dull newydd o werthuso prosiectau.

Blwyddyn 2 a 3:

• Sicrhau bod casglu data wedi'i ymwreiddio'n llawn yn y broses grantiau er mwyn i ni gofnodi'r mewnwelediadau cywir ar bob cam.
• Gweithredu dull newydd o werthuso prosiectau ar gyfer grantïon, gyda dilyn i fyny hirdymor ar brosiectau allweddol i olrhain effaith dros amser. 
• Cyhoeddi adroddiad effaith llawn ym mlwyddyn tri.

Trawsnewid ein gwasanaethau a'n seilwaith

Buddsoddi mewn trawsnewid digidol i wella profiad y cwsmer.

Blwyddyn 1:

• Datblygu Bwrdd Rhaglen Technoleg mewnol i oruchwylio ein map digidol ac AI. 
• Cymeradwyo cynllun gweithredu tair blynedd ar gyfer treialu a mabwysiadu AI gan gynnwys nodi lle y gall AI wella'r profiad i ymgeiswyr a grantiau.
• Comisiynu arbenigedd AI allanol i'n cefnogi ni a chryfhau gallu ar draws y sector treftadaeth.

Blwyddyn 2 a 3:

• Darparu uwchraddiadau technoleg sy'n cefnogi Treftadaeth 2033 ac yn symleiddio ein prosesau gweithredol ac ariannu.
• Peilota offer a bwerir gan AI i wella cynhyrchiant a gwella'r broses grantiau, gan rannu mewnwelediadau a'r hyn a ddysgir gyda'r sector treftadaeth a'r sector gwneud grantiau ehangach.

Effaith amgylcheddol

Lleihau effaith amgylcheddol negyddol ac ôl troed carbon ein buddsoddiad mewn treftadaeth  a chefnogi'r sector treftadaeth i addasu i newid hinsawdd.

Blwyddyn 1:

• Gwella ansawdd y data a ddefnyddir i amcangyfrif ôl troed carbon ein buddsoddiadau er mwyn llywio'r camau nesaf wrth wella ac esblygu'r dull o fesur ein portffolio ariannu.
• Peilota dulliau o wella sut rydym yn casglu data amgylcheddol ar ddiwedd prosiectau.  
• Eirioli a hyrwyddo’r gefnogaeth ar gyfer addasu i’r hinsawdd sydd ar gael drwy Grantiau Treftadaeth y Loteri Genedlaethol.

Blwyddyn 2 a 3:

• Gweithredu cynllun i wella a diweddaru cywirdeb ein dull o fesur ôl troed carbon. Nodi mewnwelediadau a bylchau.
• Mesur cynnydd tuag at gasglu data amgylcheddol strwythuredig ar ein gweithgarwch a'n hallbynnau ariannu. 
• Defnyddio'r gwersi a ddysgwyd i lywio ymgysylltiad a datblygiad prosiectau er mwyn lleihau effaith amgylcheddol negyddol yn weithredol.
• Gweithio gyda phartneriaid i rannu arfer gorau a chefnogi sefydliadau treftadaeth i gynllunio'n well ar gyfer newid hinsawdd ac addasu iddo.

Incwm a chostau 

Rydym yn dyfarnu 20% o incwm achosion da'r Loteri Genedlaethol ac yn gosod ein cyllidebau buddsoddi bob blwyddyn yn seiliedig ar y swm a godir gan chwaraewyr y Loteri Genedlaethol ar draws y DU. Ar unrhyw adeg, rydym yn monitro dros 2,000 o brosiectau byw, fel yr amlinellir yn y cronfeydd arian parod wrth gefn a'r rhwymedigaethau yn ein cyfrifon ariannol. 

At hynny, rydym yn derbyn incwm blynyddol o £5.3m gan lywodraeth y DU ar gyfer Cronfa Goffa'r Dreftadaeth Genedlaethol, sef £5.2m ar gyfer grantiau a £0.1m ar gyfer costau gweinyddu). Efallai y byddwn hefyd yn derbyn incwm gan lywodraethau a chyrff eraill fel DCMS, Defra, Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon a Llywodraeth Cymru i ddosbarthu grantiau.

Ar draws 2026–2029, ein nod yw buddsoddi dros £1.46bn drwy bortffolio o Grantiau Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, mentrau strategol a phartneriaethau. 

Mae cyfanswm costau gweithredu'r Loteri Genedlaethol wedi'u pennu gan DCMS ac ni ddylent fod yn fwy na 7.75% o incwm blynyddol gan y Loteri Genedlaethol dros gyfnod treigl o dair blynedd. Rydym yn gweithredu'n gyson o fewn y trothwy hwn. 

*Mae newid yng nghyfanswm y buddsoddiad i gymhareb balans Cronfa Ddosbarthu’r Loteri Genedlaethol, a gytunwyd gan ein Bwrdd ym mis Rhagfyr 2023, wedi caniatáu ar gyfer ymrwymiadau ychwanegol dros y cyfnod cynllunio hwn.