Understanding your heritage guidance

Deall eich treftadaeth

Deall eich treftadaeth

Mae'r ddogfen yma’n rhoi arweiniad cryno ynghylch deall treftadaeth eich gwrthrych, eich lle neu'ch safle. Drwy ystyried yr holl wahanol agweddau ar dreftadaeth, y gobaith yw y bydd gennych yr holl offer a gwybodaeth sydd eu hangen arnoch i helpu pobl i ymgysylltu'n llawn â'ch prosiect. Byddwch hefyd yn gallu datblygu polisïau'n well i reoli a chynnal eich treftadaeth.

Bydd deall eich treftadaeth yn llawn yn eich helpu i wneud y canlynol:

  • gwybod pam mae pobl yn rhoi gwerth ar eich treftadaeth fel eich bod yn gallu gwneud penderfyniadau sensitif a phriodol ynglŷn â sut i ofalu amdani yn y dyfodol
  • nodi'r posibilrwydd o ddod o hyd i ddatrysiadau creadigol ac osgoi effeithiau niweidiol pan fyddwch yn newid eich treftadaeth
  • ymgysylltu â'ch staff, gwirfoddolwyr ac ymwelwyr
  • datgelu gwybodaeth a mewnwelediadau newydd neu ddod â phersbectif newydd a chyffrous i'ch dealltwriaeth o'ch treftadaeth.

Yn 2005, creodd English Heritage y “cylch rhinweddol o gadwraeth” fel ffordd o ddisgrifio sut mae agweddau pobl at dreftadaeth yn newid wrth i'w hymgysylltiad â hi gynyddu.

I nifer o bobl, mae'r cysylltiad cychwynnol â threftadaeth yn codi pan maent yn mwynhau ymweliad â lle hanesyddol neu’n profi gwrthrych neu gasgliad hanesyddol. Mae mwynhad yn arwain at awydd i ddeall y dreftadaeth yn well. Unwaith y bydd ganddynt ddealltwriaeth well byddant yn dechrau ei gwerthfawrogi. Pan fydd pobl yn dechrau gwerthfawrogi eu treftadaeth, bydd hyn yn creu'r posibilrwydd y gallent gael eu perswadio i gymryd rôl yn gofalu amdani. Gan hynny felly, mae'n amlwg fod deall ein treftadaeth yn gam hanfodol yn y broses o helpu pobl i ymgysylltu'n llawn â hi

An image showing  the initial connection with heritage arises when they enjoy a visit to a historic place or experience a historic object or collection.
Yn seiliedig ar ddiagram yn "Making the Past Part of Our Future" (Strategaeth English Heritage 2005-2010)

 

Mae hefyd yn bwysig gwybod pam mae pobl yn rhoi gwerth ar eich treftadaeth fel eich bod yn gallu gwneud penderfyniadau sensitif a phriodol ynglŷn â sut i ofalu amdani yn y dyfodol. Mae hyn yn arbennig o bwysig pan fyddwch yn meddwl am ddatblygu prosiect a fydd yn newid eich treftadaeth mewn rhyw ffordd, gan y bydd ei deall yn well yn eich helpu i nodi'r posibilrwydd o ddod o hyd i ddatrysiadau creadigol ac osgoi effeithiau niweidiol. Gall hyn hefyd roi'r cyfle i chi ymgysylltu â'ch staff, gwirfoddolwyr ac ymwelwyr. Gallech hefyd ddatgelu gwybodaeth a mewnwelediadau newydd neu ddod â phersbectif newydd a chyffrous i'ch dealltwriaeth o'ch treftadaeth. Gallech hefyd gyfarfod â phobl newydd sy'n gwerthfawrogi'ch treftadaeth a fyddai o bosibl yn barod i'ch helpu i ofalu amdani yn y dyfodol.

Sut i ddeall eich treftadaeth orau

I ddeall eich treftadaeth, efallai byddai'n ddefnyddiol i chi ystyried y tri chwestiwn canlynol:

Cwestiwn un: beth yw'r dreftadaeth?

Dechreuwch drwy ddisgrifio eich gwrthrych, casgliad, adeilad, safle neu le fel y mae heddiw. Casglwch gymaint o wybodaeth ag y gallwch amdani. Os yw eich prosiect am dreftadaeth ffisegol (megis adeilad, llong neu warchodfa natur), nodwch wybodaeth ffeithiol am y gwrthrych neu safle. Bydd hyn yn cynnwys manylion ynglŷn â'r canlynol:

  • ei ffurf ffisegol, e.e. maint, siâp, lliw, deunyddiau
  • pwy wnaeth hi ac at ba bwrpas
  • pryd y cafodd ei chreu a ph'un a yw wedi newid ers y cyfnod hwnnw
  • nodweddion hanesyddol neu nodedig sydd wedi goroesi
  • cysylltiadau wedi'u cadarnhau gyda phobl neu ddigwyddiadau pwysig
  • ei chyd-destun neu leoliad daearyddol
  • ei chyflwr
  • p'un a yw'n ymddangos ar restrau cydnabyddedig o wrthrychau neu leoedd pwysig, e.e. p'un a yw'n adeilad rhestredig neu'n heneb gofrestredig, neu'n rhywogaeth warchodedig. 

Os yw eich prosiect am dreftadaeth nad yw'n ffisegol (megis atgofion neu draddodiadau diwylliannol), dylech nodi gwybodaeth am y pwnc a'r cyfnod y mae'n ymdrin ag ef.

Cwestiwn dau: pam mae'n bwysig?

Wedi cadarnhau'r ffeithiau, dylech nawr feddwl pam mae eich treftadaeth yn cael ei hystyried yn bwysig neu'n arwyddocaol. Mae nifer o resymau pam mae pobl yn rhoi gwerth ar wrthrychau a lleoedd treftadaeth; yn aml, mae amrywiaeth o resymau  pam mae pobl yn teimlo bod angen gwarchod gwrthrych neu le ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Gofynnwch am safbwyntiau amrediad o bobl a gwnewch yn siŵr eich bod yn meddwl am yr holl agweddau neu elfennau o'ch safle. Mae'r rhestr ganlynol o gwestiynau'n cynnig rhai ffyrdd o feddwl am yr hyn sy'n gwneud gwrthrychau neu leoedd yn arbennig i bobl ond nid yw'n gynhwysfawr. 

  • Pam mae’r dreftadaeth yn bwysig i hanes? A yw'n gysylltiedig â phobl neu ddigwyddiadau pwysig?
  • Sut mae'r dreftadaeth yn cyfrannu at ein dealltwriaeth o'r gorffennol? Beth mae'n ei ddweud wrthym am bobl a'r gymdeithas?
  • Beth yw rhinweddau artistig neu esthetig y gwrthrychau, adeiladau, lleoedd neu'r tirweddau a ddyluniwyd?
  • Sut mae'r adeilad neu safle yn cyfrannu at yr amgylchedd ehangach ble mae wedi'i leoli? A yw'n dirnod? A yw'n ategu neu'n cyferbynnu â'i leoliad?
  • A yw'r dreftadaeth o bwys archeolegol? Beth y gall yr adeiladau, tirlun neu olion claddedig ei ddweud wrthym am ddigwyddiadau'r gorffennol? Beth allwn ni ei ddysgu o batrwm yr adeiladu, y defnydd neu’r gwaith addasu? 
  • A yw'r eitem o bwysigrwydd technegol – a yw'n dweud wrthym am arloesedd? Ai dyma'r cyntaf o'i fath?
  • A yw'r dreftadaeth yn bwysig i hanes, er enghraifft am ei bywyd gwyllt, daeareg, bioamrywiaeth neu ecoleg? 
  • A yw'r deunyddiau y mae wedi'i gwneud ohonynt yn bwysig? A yw'n arddangos sgiliau crefft penodol yn dda? A oes gan y deunyddiau batina atyniadol neu'n arddangos tystiolaeth o graffiti hanesyddol? 
  • Sut mae'r gwrthrych neu safle yn cymharu â gwrthrychau neu leoedd tebyg? A yw'n enghraifft brin neu unigryw neu'r gorau o'i math?
  • A yw'r dreftadaeth wedi ymddangos mewn ffilmiau, paentiadau neu mewn llenyddiaeth?
  • A yw'r dreftadaeth yn bwysig at ddibenion coffaol neu ysbrydol? 
  • A yw’r defnydd presennol o'r gwrthrych neu safle yn cyfrannu at ei bwysigrwydd? 
  • A yw gwerth y dreftadaeth wedi newid dros amser? A oedd yn bwysig am resymau gwahanol yn y gorffennol?
  • A yw stori cadwraeth y safle yn bwysig?

Weithiau, mae gwrthrychau, safleoedd ac adeiladau yn gofrestredig, wedi'u dynodi neu eu diogelu mewn rhyw ffordd oherwydd bod ganddynt bwysigrwydd penodol a bod angen eu gwarchod rhag newidiadau niweidiol. Er enghraifft, mae adeiladau yn cael eu rhoi ar gofrestrau cenedlaethol fel ffordd o ddathlu eu pensaernïaeth arbennig a'u diddordeb hanesyddol; cyfeirir at hyn fel dynodiad neu 'restriad'. Yn aml, bydd y cofnod dynodi yn darparu manylion ynglŷn â’r hyn y mae arbenigwyr yn credu sy'n bwysig am y safle.

Cwestiwn tri: i bwy mae'n bwysig?

Mae'n beth da casglu sylwadau a safbwyntiau ar werth y dreftadaeth gan ystod eang o ffynonellau. Efallai y bydd angen i chi gomisiynu mewnbwn gan arbenigwyr yn y maes perthnasol ond dylech hefyd wneud yn siŵr eich bod wedi siarad â sampl gynrychioliadol o'r bobl sy'n ymwneud â'ch treftadaeth. Gallai hyn gynnwys:

  • y gymuned sy'n byw neu'n gweithio o gwmpas y safle
  • unrhyw grwpiau sy'n ymddiddori yn eich treftadaeth, megis Cyfeillion neu grwpiau diddordeb lleol
  • pobl sy'n defnyddio'r safle treftadaeth nawr, ar gyfer adloniant neu fwynhad o bosib
  • arbenigwyr cydnabyddedig yn y maes perthnasol
  • asiantaethau cadwraeth statudol (lle bo'n berthnasol), cymdeithasau amwynder, ac adrannau cadwraeth yr awdurdod lleol
  • gwirfoddolwyr sy'n helpu i ofalu am y safle 

Rhannu eich dealltwriaeth

Wedi casglu gwybodaeth ynglŷn â'ch treftadaeth, y cam nesaf yw cyfosod eich canfyddiadau mewn dogfen fel eich bod yn gallu ei rhannu â phobl eraill a'i defnyddio i gefnogi eich cais i Gronfa Dreftadaeth y Loteri. Ar gyfer safleoedd bach neu leoedd sy'n gymharol syml, efallai bydd crynodeb yn ddigonol. Fel arfer, cyfeirir at ddogfennau o'r fath fel datganiadau cadwraeth. Yn Eglwys Lloegr ac mewn rhai enwadau eraill, fe’u gelwir yn Ddatganiadau Arwyddocâd o bosib.

Gellir dod o hyd i ganllawiau pellach ar ysgrifennu Datganiad Arwyddocâd ar y wefan Statements of Significance neu ar wefan Churchcare.

Os yw'ch gwrthrych, casgliad neu safle yn fwy o faint neu'n fwy cymhleth, efallai y bydd angen i chi ehangu eich gwaith ymchwilio cychwynnol yn gynllun rheoli cadwraeth (a elwir weithiau’n gynllun cadwraeth). Gellir paratoi cynlluniau cadwraeth gan wirfoddolwyr, ond efallai y bydd angen i chi gael cymorth gan arbenigwr treftadaeth gwybodus a medrus a fydd yn gallu eich cefnogi drwy'r broses cynllunio cadwraeth.

Mwy ynglŷn â pharatoi cynllun cadwraeth

Atodiad Maint
Download as PDF218.23 KB 218.23 KB